Şah İsmail Hatayi 6 (Yola Kul Olmuş Bir Padişah-2) /

         Hatayi mahlasıyla yazılmış, gerek şah, gerek can, gerek miskin, gerek kul, gerekse benzeri başka bir ön sıfat eklenmiş, bütün şiirlerin Şah İsmail Safevi’ye ait olduğuna yemin edemem. Ancak ona ait olmayanların da çok olduğunu iddia eden sayın Arslanoğlu’nun kitabından bazı çelişkiler de gördüm onları da paylaşmak istiyorum. (Şah İsmail Hatayi ve Anadolu Hatayileri, İbrahim Arslanoğlu, Der Yayınları İstanbul 1992, ISBN 975-353-013-7). Bu durum bana insan hakları sözleşmesinde “her insan suçlu olduğu ispatlanıncaya kadar, mahsumdur.” maddesini hatırlatıyor. Çünkü biz yıllardır bunlar Şah İsmail’e aittir diye biliyorduk ve o kitabı okuduktan sonra da hala öyle biliyoruz. Nitekim Şah İsmail’e ait olmadıkları iddia edilmiş, lakin ispatlanamamıştır. Yine daha önce vurgu yaptığım Kaknüs Yayınları tarafından yayınlanan “Şah İsmail Hata’i Külliyatı”nda bütün nefesler o döneme ait orjinal dille yazılmıştır. Ancak unutulmamalıdır ki, Şah İsmail Erdebil Tekkesi’nin ve dolayısıyla o ocağın YOL sürücüsüydü, bu nedenle Anadolu’nun dört bir yanından akın akın insanlar ona gidip, niyaz oluyorlardı. Alevi YOL ve erkânını bilenler bilirleri ki, bu cem bağlamak demektir, bu görgü demektir, bu semah demektir, bu gülbeng demektir, bu dua etmek demektir ve bu nefes okumak demektir. Pekiyi bu erenler meclisinin başında oturan, onları, deyimin tam anlamıyla söylemek gerekirse irşad eden Hak Ereni, onlarla nasıl bir iletişim kurmuş? Bunlar Anadolu halk diliyle konuşurken, Şah onlara azeri türkçesiyle mi anlatacaklarını anlatmıştır? Hayır! Bu, anlaşabilmek açısından bu şekil olabilecek birşey değildir. Çünkü arada bir ikrar ve itikat varken, oldukça zayıf bir iletişimle bunun gerçekleştiğini iddia etmek, bence abesle iştigaldir. Hem zaten kökleri yüzyıllara dayanan bir ikrar söz konusuyken, bunu düşünmek de öyle pek mümkün değil. Şah o dönem Anadolu’dan, Osmanlı Padişahı ve Paşaları’nın engellemelerine karşın, kızılbaş ve diğer alevi gruplarının akın akın geldikleri bir ziyaretgahdı. Buna karşın tutup bütün bunları unutup, Şah’ın Hak’ka yürümesinden 11 sene sonra, 1535 yılında Safevi saray hattatlarından Şah Mahmud el-Nuşaburi tarafından kaleme alınan en eski nüsha olan Taşkent nüshasına takılmanın, burda kullanılan dile bakıp, diğer nefeslerin Şah’a ait olmadığını iddia etmenin doğru ve bilimsel olmadığını düşünüyorum. Çünkü Şah  Anadolu dillerine de hakim bir padişahdı ve o inanan müminlere o dille nefesler okuyordu. Bu  nefesler de o irşad olmuş kızılbaşlar tarafından Anadolu ve Kürdistan bölgelerine taşınıyordu. Siz bu nefeslerin Şah İsmail’e ait olmadığını ispatlamak istiyorsanız, önce bu durumun aksini ispatlamalı, yani Anadolu’ya ve Kürdistan’a Şah’ın nefeslerinin taşınmadığını kanıtlamalısınız. Kaldı ki bugün en batısından en doğusuna kadar Şah Hatayi mahlasıyla yüzyıllardır (öyle bugünki gibi bir sağlam iletişim olmadığı halde) okunan nefesler vardır. Şah İsmail dışında bu nefeslere sahip başka bir Hatayi yada Hatayi’ler olsaydı, o Hatayi’nin yada Hatayi’lerin de en az Şah İsmail kadar herkes tarafından iyi bilinen kendi başına bir eren yada erenler olarak bilinmesi gerekmez miydi?

Şah İsmail nefeslerinin bulunduğu ikinci ve üçüncü nüshalar Paris Millet Kütüphanesi’nde bulunmaktadır. Mesela üçüncü nüshada bir de farsça bir nefes (gazel) bulunmaktadır.

Dördüncüsü Britanya Müzesi’nde bulunmaktadır.

Beşincisi İran Müzesi’nde bulunmaktadır ve 1613 yılında Şah Abbas döneminde, Eyşi adında bir hattata altın suyla yazdırılmıştır ve amacı Şeyh Safi vakfiyesine kazandırmak olmuştur. Bunu Şah Abbas kitabın önsözünde, gene ancak padişah da olsa bir kızılbaşda var olan Ali YOLuna bağlılığı anlatan aslı farsça olan şu sözlerle dile getirmiştir: “Hazreti Ali b. Ebu Talib aleyhiselam eşiğinin köpeği Abbas Safevi bu kitabı Şah Sefi rahmetullahın mübarek türbesine vakıf etti ki isteyen alıp okusun. Bir koşulla ki kitabı türbe dışına çıkarmasın. Her kimse bu kuralı çiğnerse Hüseyin aleyhiselamın kanını dökenlere yardımcı olmuş sayılacaktır.” Ancak sonra bu yazma ordan alınıp İran Milli Müzesi’ne konmuştur. Şah Abbas’a göre bunu yapanlar Hz. Hüseyin’in kanını dökenlere yardım edenlerden oluyor.

Altıncı nüsha ise beşincinin kopyası olan Erdebil Darü’l İrşad Yazması’dır.

Yedincisi Vatikan Apostol Kütüphanesi’nde bulunan 17. yy.da yazıldığı bilinen bir nüshadır.

Sekizincisi Mezarı Şerif Bahtar Müzesi’nde bulunan, yazmaların en kapsamlılarından kabul edilen, eski dil özelliklerini koruyan ve 17. yy. başlarında, yani 1615 yılından önceki bir tarihte yazılan bir nüshadır; çünkü bunu oluşturan hattat Mir İmadettin Kazvini 1552-1615 yılları arasında yaşamıştır.

Dokuzuncusu İstanbul Millet Kütüphanesi’nde bulunan yazmadır.

Onuncusu Berlin Kitaplığı Doğu Yazmaları Bölümü’nde bulunan ve 1666 yılında yazıldığına dair tarih düşülmüş olan bir yazmadır.

Onbirincisi Tahran Eski Şahenşah Kütüphanesi kayıtları arasında gösterilen Tahran Yazması  olarak bilinen 1677 tarihli bir yazmadır.

Onikincisi Tebriz Sultan el-Gura-yi Yazması diye bilinen 1545 tarihli yazmadır. Bu nüshada diğer nüshalarda bulunmayan şiirlere de yer verilmiştir. (Bunları okuyucu lütfen dikkatli okusun!)

Onüçüncüsü  ise daha yeni sayılabilecek hicri 1237 (miladi 1821) tarihini gösteren bir nüsha.

Ondördüncüsü Azerbaycan Yazmalar Fonu’nda bulunan ve 17. yy.a ait nüshanın kopyası olan bir yazmadır. Ancak bu nüshalar arasındaki dönem farklarıyla, aynı şiirlerin dillerinde de  değişiklikler olduğu  biliniyor.

         Daha önce de vurgu yaptığım, sayın Arslanoğlu’nun, Taşkent Nüshası’nda bulunan nefeslerin divan edebiyatı ürünü olması, dilinin o zamanın azeri türkçesi olması, ancak diğerlerindeki dilin farklarına vurgu yapması, ki hepsi için bu geçerli değildir çünkü diğer nüshaların içinde de sayısı oldukça kabarık azeri türkçesiyle yazılmış ve aruz ölçüsüyle yazılmış nefesler mevcuttur, ki genellikle aynı nefeslerin zamanın dil özelliklerine uyarlanması söz konusudur, diğerlerinin Şah Hatayi İsmail’e ait olmadıklarına delil değildir.  Kaldı ki O nefeslerin büyük bir bölümü günümüz türkçesine uyarlanarak da kayıtlara geçebilmiştir. En kapsamlı nüshalardan biri olan ve 1545 tarihini taşıyan Tebriz Sultan el-Gura-yi Yazması başta olmak üzere, büyük çoğunluğu hemen o yüzyılda yada bir sonraki yüzyılın başlarında yazılmıştır. Teknik olarak da bu kadar kısa bir zaman içinde birçok Hatayi’lerin çıkıp nefesler okuyup bunları Tebriz ve benzeri bölgelere taşıyıp Şah İsmail’e mal etmesi mümkün değildir. Bunun bilinçli yapılmış olması ise yalandır ve alevi edeb ve erkanına uymamasından dolayı mümkün değildir.

         Kitabı okurken yapılan karşı savları üç bölümde değerlendirebildim.

1. Birincisi Şah İsmail’e değilde, mesela Kul Himmet yada Pir Sultan gibi diğer Ulu Ozanlara ait olduğunu bildiğimiz, hiçbir divanda bulunmayan, fakat yazar tarafından da nerden Şah İsmail’e aitmiş gibi söylendiği belirtilmemiş, kaynağı gösterilmemiş olan nefesler.
2. İkincisi Şah İsmail’e ait olduğuna dair nefesin kendisinin de içinde ipuçları bulunduğu halde, Şah İsmail’e ait olmadığı, yada “şüpheliler” diye sınıflandırılmış, yine kaynağı belirtilmemiş nefesler.
3. Üçüncüsü ise gerçekten başkasına ait olduğu halde,  mahlası farklı olduğu, yada hiç verilmediği halde içinde Hatayi kelimesi geçen nefesler.

Bir de bunların dışında o kitapta bulunan sünni bir duruş sergileyen başka türlü Hatayi mahlaslı şiirlerle de karşılaştım, ki bunlar sünni ve mesela beş vakit namazı öven bir Hatayi portresi çiziyor. Ancak işin ilginç yanı, yine okuduğum hiçbir divanda, böylesi şiirlerle karşılaşmadım. Zaten bu mümkün bile değil. Çünkü bir taraftan mescidi ve zahidin göstermelik namazını yeren Şah İsmail’in, öbür taraftan tutup beş vakit namazı övmesi sağlıklı bir durum değildir, bu nedenle de mümkün değildir. Kim bilir belki de sayın Nejat Birdoğan’ın varlığından bahsettiği gerçek adı “Ömer” olan Hatayi’ye aittir.

         Birinci türden başlayalım. Burada bazı örnekler vermekle yetineceğim. Çünkü hepsini tek tek buraya almak bu yazının hacmini oldukça artıracak, yüzlerce sayfayı bulacaktır. Mesela vereceğim ilk örnek babamın (İbrahim Aldede’nin) arşivinde de bulunan “İsmail” mahlasıyla söylenen ancak sayın Arslanoğlu’nun kitabında biraz farklı bir biçimde “Şah Hatayi” mahlasıyla yazılmış bir nefes, ki, bu “Anadolu Hatayileri” bölümünde verilmiştir. Yan yana yazıyorum. Dörtlüklerin başında parentez içinde verdiğim numaralar babamın defterindeki dörtlük sırasını göstermektedir.

                   Kitaptan                                     İbrahim Aldede’nin defterinden

                Aynı cem olmuşlar divana karşı                 (1)          Kırklar cem tutmuş didara karşı

                Kalbi kallaş naşi olmuş olmamış                                Kalbi kara naşi gelmiş gelmemiş

                Halim arzeyledim halden bilene                                              Var halini bildir halden bilene

                Beyhude halimden bilmiş bilmemiş                        Beyhude halinden bilmiş bilmemiş

                Gözü çıksın kem bakanın yoluna              (3)          Kör olmuşlar kec bağlarlar yoluna (kec: tuzak. B.A)

                Meyil verme her insanın kaline                                Dan ederler üstadına pirine

                Bir baz konsa bir şaşkının koluna                              Bir baz konmuş bir şaşkının koluna

                Yaban kuşu sanır konmuş konmamış                     Sanarki yabani kuştur konmuş konmamış

                İçer meyin mestanelik suyunu                                 Bu dörtlük babamın deferinde yok

                Her nedense öğrenmemiş huyunu

                Cömert sofrasından alır payını

                Nâkes nimetini almış almamış  

                Firavunluk etmiş yolundan kalmış           (4)          Firavun olmuş da yolundan azmış

                İkrardan imandan dininden olmuş                          Terk edip ikrarın varından geçmiş

                Hakikat abdestin almadan ölmüş                             Tarikat evinden abdestsiz göçmüş

                Kılman cenazesin ölmüş ölmemiş                            Kılma cenaze namazın ölmüş ölmemiş

                Kaynar aşk kazanı aşı taşmaya                   (2)          Savur aşk kazanın taşıp pişmeye

                Bir kulun yolsuza yolu düşmeye                                              Cevlan yolun yolsuzlara düşmeye

                Kabın almış gider kuru çeşmeye                                              Ahmak kabın alır gider kuru çeşmeye

                Anlamaz ki kabı dolmuş dolmamış                          Anlamazın kabı dolmuş dolmamış

                İkrar iman yoktur ol Hakk’a asi                                  Bu dörtlük de babamın deferinde yok

                Odlu topuz yalancının cezası

                Yetmez menziline yoktur sırası

                Ha bir baykuş dağda kalmış kalmamış

                Şah Hatayi’m eyder derdim ziyade         (5)          İsmailem derki derdim ziyade

                Yad ilen içilmez yârsız bu bade                                  Vefasız yar elinden içemem bade

                Yâr oldur mahşerde şefaat ede                                               Er odur ki burda şefaat ede

                Yüze gülücü yar olmuş olmamış                                               Yüze gülücü dostum olmuş olmamış

                (a.g.e s. 493.494)

                İsmail mahlasıyla yazılmış başka bir örneğe de rahmetli İréne Mélikoff’un “Uyur idik Uyardılar” isimli kitabında rastladım, ki bu günümüzde yine Türkiye’de Pir Sultan mahlasıyla okunmuş olan “Ben Ali’yim Ali Benim” diye bilinen nefesin kendisidir. Oysa bu nefes İsmail mahlasıyla, Ehli Hak inancından olan İran azeri bölgesinden derlenmiş bir nefesdir. Ve ismi Tazekent olan, İréne Mélikoff’un dediğine göre türk olan bir köyden derlenmiştir. Onlar’ın bildirdiğine göre ise bu İsmail Şah Hatayi’nin kendisidir.

                                                               İsmail’em geldim cihana

                                                               Yire göğe dolanu menem

                                                               Bilmeyenler bilsün meni

                                                               Men Ali’yem Ali menem

                                                               Men Hakk’am Hakk’dan gelirem

                                                               On İki İmam’ın biriyem

                                                               Çahar köşeyi men alıram

                                                               Zatı kudret Ali menem

(İréne Mélikoff, Uyur idik Uyardılar, Demos Yayınları 2. Baskı Mart 2009 ISBN: 9944-387-02-9 Sayfa 60-61)

                Bir başka örnek de Babamın Defteri’nde Pir Sultan mahlasıyla bulunan, ancak Yazar’ın kitabında yine Şah Hatayi mahlasıyla yazılmış ve hiçbir divanda bulunmayan bir nefes. Sadece mahlas dörtlüklerini buraya alıyorum.

                ...                                                                                          ...

                Şah Hatayi’m eydür aşk yoldaşına                           Gaziler inanmayın aş yoldaşına

                İnanman gaziler kaş yoldaşına                                  Bir özü çürük kaş yoldaşına

                Seri kurban verin baş yoldaşına                                               Pir Sultan ser verdi sır yoldaşına

                Gerçeğin nefesi bunda bell’oldu                                             Mudara mundar darda bell’oldu

                (a.g.e s. 494-495)

Yine cemlerde on iki hizmet sahiplerini çağırırken okunan Şah Hatayi’ye ait nefesi de burdan karşılaştırmalı olarak veriyorum. Yukarda olduğu gibi parantez içindeki numaralar Babamın Defteri’ndeki sırayı belirtmektedir.

                Hak taalâdan nida geldi                                (1)          Hakdan bize nida geldi

                Pirim sana haber olsun                                                Pirim sana beyan olsun

                Şahtan bize name geldi                                                               Şah’dan bize nida geldi

                Halifeye haber olsun                                                    Peyik sana haber olsun

                Hak kuluna eyler nazar                                 (3)          Hak kuluna eyler nazar

                Dert kalbimde âdem düzer                                        Dört nesneden alem (adem) düzer

                Kallaş gelmiş cemi bozar                                              Kalleş gelir cemi bozar

                Gözcüye haber olsun                                                   Gözcü sana haber olsun

                Bu yola giden hacıdır                                     (2)          Bu yola giden hacıdır

                Kırklar Güruhı Naci’dir                                                  (Hemi) Güruhu Nacidir

                Mümin müslim bacıdır                                                 Cemin kilidi kapıcıdır

                Çavuşuna haber olsun                                                 Kapıcıya haber olsun

                Mü’mini çektiler meydana                          (5)          Gelin gidek irfana

                Tekbir okudular kurbana                                             Mümin müslüm üryana

                Münkiri saldılar gümana                                              Tekbir verildi kurbana

                Kurbancıya haber olsun                                                              Kurbancıya haber olsun

                Mü’min yolun yakın ister                            (6)          Mümin yolun yakın ister

                Münkir ise sakın ister                                                   Münkirlerden sakın ister

                Delil yanmaz yağ ister                                                   Delil yanmaz yağın ister

                Delilciye haber olsun                                                    Delilciye haber olsun

                Gel gidelim hakikata                                      (4)          Gelin gidek hakikate

                Kulak verin tarikata                                                       Kulak verin marifete

                Mü’min müslim itikata                                                 Mümin girmiş itikate

                Tarıkçıya haber olsun                                                    Tarıkçıya haber olsun

                Kitapta bu dörtlük yok                                  (7)          Fatima Ana cemde oturur

                                                                                                              Kurbana çomçayı batırır

                                                                                                              Cemiyete lokmayı yetirir

                                                                                                              Nakip sana haber olsun

                Kitapta bu dörtlük de yok                           (8)          Mümini çektiler meydana

                                                                                                              Münkir sürüldü zindana

                                                                                                              Hizmet verildi Selman’a

                                                                                                              Süpürgeciye haber olsun

                Bu yola hasların hası                                      (9)          Yolunda hasların hası

                Giymiş hakikat libası                                                      Silinsin kaplerin pası

                Doldurun engûr tası                                                      Doldur(da) ver Engür Tası

                Sakacıya haber olsun                                                    Sakacıya haber olsun

                Zakirin zikri saz ile                                           (10)        Zakirin zikri saz ile

                Kur’an okunur avaz ile                                                 Kuran okunur avaz ile

                Mü’min müslim niyaz ile                                             Mümin müslüm niyaz ile

                Niyazcıya haber olsun                                                  Tazekara haber olsun

                Şah Hatayi’m nâre geldi                                               (11)        Şah Hatayim vara geldi

                Sefil bülbül zare geldi                                                   Hak’tan yine zara geldi

                Cennetten tezakir geldi                                                              Pirden bize destur aldı

                ...................haber olsun                                                            İznikçiye haber olsun

                (a.g.e s. 518-519)

Hem cemdeki akışı anlatması hemde bütünlüğü ve orjinalliği açısından Babamın Deferi’ndekinin daha doğru olduğu aşikar.

Yine kitapta sayfa 532 de bulunan aruz şiir olarak sunulan, ancak babamın  arşivinde dörtlükler şeklinde sunulan, hem de iki dörtlüğü fazladan bulunmakla beraber Seyit Nesimi’ye ait olan bir nefes var ben burda sadece Mahlas kısmını vereceğim.

...                                                                                                          ...

Şah Hatayi mecnunûyum derde tabip bulmadım             Gel ha gel ha ey Nesimi

Derdimin dermanı derde dermân Mustafa                         Sen düşürdün bu derde

(a.g.e s. 532)                                                                                          Dertlerin dermanı sensin

                                                                                                              Derde derman Mustafa

Yine kitapta sayfa 511 de bulunan ve babamın arşivinde de var olan, cemlerde okunan bir nefes var. Orda da çok fazla eksiklikler ve yanlışlar, hatta anlamını iyiden iyiye tersyüz eden hatalar  var. Onun için onun da tamamını burda vermeyi doğru buluyorum.

                Kimde kaldı bu pirlik                                      (1)          Kimde kaldı bu pirlik

                Kalemdesin cemde benlik                                          Kalmadı tende ilik

                Bu cemde bu sürekte                                                   Bu demde bu sohbette

                Ne hoş sürektir bu sürek                                            Hoş sürektir bu sürek

                Pir Ali’dir salman piri                                      (2)          Pire Selman Pir Ali

                Kadim kurdular bu yolu                                                               Kadim kurdular (bu) yolu

                Kırkların cemindeki                                                        Şu kırkların ceminde

                ..............etti veli                                                            Kasaplık etti veli

                İbadet İsrafil’de                                                              (3)          Tercüman Cebrail’de

                Gözcülük Mikail’de                                                        İbadet Mikail’de

                O  nur kudretten indi                                                    Gözcülük İsrafil’de

                Cümle alemi yaradan                                                    Tevhid kudretten indi

                Bu dörtlük kitapta yok                                  (4)          Şu alemi var eden

                                                                                                              Delile yağ eriten

                                                                                                              Çırağmanın hizmeti

                                                                                                              Cem olup insar eden

Çire aydın oluptur                                          (5)          Çıra aydın oluptur

                Cem üstüne gelüptür                                                   Cem üstüne geliptir

                Tarakçının hizmeti                                                          İreberin hizmeti

                Cebrail’de kaluptur                                                       Cebrail’den kalıptır

                Cebrail’de bu varlık                                        (6)          Cebrail’dedir varlık

                Ululuk ihtiyarlık                                                                               (Hem) ululuk (hem) ihtiyarlık

                Muhammed’e yol kaldı                                                               Muhammed’den yol kaldı

                Kırklara tezgâhdarlık                                                     Kırklara tazekarlık

                Kırklar hep bir almadır                                  (7)          Kırklar hep bir elmadır

                Hep kudretten gelmedir                                             Hep kudretten gelmedir

                Sakacının hizmeti                                                           Sakacının hizmeti

                Hüseyin’de kalmadır                                                     Şah Hüseyin’den kalmadır

                İmamlar şehit oldu                                         (8)          İmamlar şehit oldu

                Geleceğe yol kaldı                                                         Geleceğe yol kaldı

                Öteberi çalmaya                                                             Suncarayı çalmiya

                Saile Salman geldi                                                          Saile Selman geldi

                Saile Salman geldi                                           (9)          Saile Selman geldi

                Mülke Süleyman geldi                                                 Mülke Süleyman geldi

                İznekcilik etmeğe                                                           İznikçilik etmeye

                Ali’yle Kanber geldi                                                       Ali’ye Kanber geldi

                Kanber Hakk’a kul oldu                                (10)        Kanber Hak’ka kul oldu

                Onu hizmet tekmil oldu                                                              Oniki tekmil oldu

                Peyikçilik etmeğe                                                           Piyadelik etmeye

                Hafiri devlet geldi                                                           Hızır devletli geldi

                Hafiri devletidir                                                               (11)        Muhammed peygamberdir

                Fahri müşki anberi                                                         Kokan miski anberdir

                Kırklar ceminde şakıdır                                                 Şu kırkların ceminde

                Çok cömerttir Kanber’i                                                Saki cömert Kanber’dir

                Şah Hatayi tufail                                              (12)        Şah Hatayim der fayil

                Can bu yola duhail                                                         Can bu yola tufayil

                Benden delil istersen                                                   Derde delil istersen

                Delilim Şah İsmail                                                           Delildir Şah İsmail

                (a.g.e s. 511-512)

                        “Öteberi çalmaya” gibi alevi düşüncesiyle bağdaşmayan bariz yanlışların olduğu bu kaynakta nefesin son kısmı “Delilim Şah İsmail” diye bitiyor ve bu, “Şah İsmail dışında  bir başka Hatayi tarafından yazılmış” fikrini güçlendirmeye de yarıyor. Oysa “Delildir Şah İsmail” diye bittiğinde böyle bir durum ortadan kalkmış oluyor.

         Bir başka örnek yine Nesimi’nin “Dervişlik halindan başka” mısrasıyla başalayan ve bu kitaptan başka hiçbir  yerde Şah Hatayi mahlasıyla görmediğim nefesidir. Ayrıca mahlas dörtlüğünde üçüncü mısra eksik kalmıştır.

                ...                                                                                          ...

                Şah Hatayi’m der erlere                                                              Nesimi’yim der erlere

                Yüzümü sürdüm yerlere                                             Niyazım vardır pirlere

                .......................................                                          Dilin ile belalara

                Bil mi dedim tâlip sana                                                 Gir mi dedim kardaş sana

                (a.g.e s. 502-503)

Sayfa 471’de bulunan ve Pir Sultan’a ait olan, yine sadece bu kitapta “Şah Hatayi” mahlasıyla gördüğüm bir nefes; burdan yine sadece mahlas dörtlüğünü ekliyorum:

         ...                                                     ...

                Şah Hatayim müslimleri yetirse                                Pir Sultanım hakikate yetirse

                Yetirse de ayn-ı ceme getirse                                   Dizi dize verip ha can otursa

                Dizini dizine verip otursa                                             Hak’kı seven canlarına murat yetirse

                Doyunca yüzüne baksam ya Ali                                Doyulmaz darına dursam ya Ali

                (a.g.e s. 471)

Şah Hatayi’ye ait olduğu nefesin içindeki sözlerden de belli olan ancak sayın Arslanoğlu tarafından şüpheliler kısmına eklenmiş olan nefeslerden de bir iki örnek verelim. “Muhammed Ali’yi candan sevenler / Yorulup yollarda kalmaz inşallah / ...” mısralarıyla başlayan bir nefesi var Şah Hatayi’nin mahlas kısmını buraya ekliyorum.

         ...

         Şah Hatayi bu pend bize yeter a

                Özünü katagör ulu divana

                Mehdi şevki şu cihanı tutar a

                Şah kuluna sitem olmaz inşallah

         (a.g.e s. 462-463)  

Benim burda dikkatimi çeken nokta sonu aslında “Şah oğluna sitem olmaz inşallah”  şeklinde olan mısra(lar) neden burda “Şah kuluna sitem olmaz inşallah” şeklinde yazılmış.

Bir başka örnekte de bazı anlam bozukluklarına sebebiyet veren yanlış yazımlar söz konusu, sadece bu yanlışlıkların olduğu yerleri veriyorum:

         Evvel başta Muhammed’e salavat          Evvel başta Muhammed’e selavat

                Duralım on iki imam aşkına                         Verelim Oniki İmam aşkına

                ...                                                                                          ...

                Evliyalar bülbül olup yurdunda                  Evliyalar belli belli yurdundan

                Dünü gün yüreğim yanar derdinde         Dünü günü yüreğim yandı derdinden

                Hasan Hüseyin’e olan derdinde                               Hasan Hüseyin evladının derdinden

                Ağlayalım on iki imam aşkına                     Ağlayalım Oniki İmam aşkına

                ...                                                                                          ...

                Mısır zenginleri sordu mafayı                    Meri zenginleri sürdü vefaya

                ...                                                                                          ...

                (Bu dörtlük kitapta yok)                                              Musa-i Kazım şu alemin doludur

                                                                                              İmam Rıza Hak’kın özge kuludur

                                                                                              Tastik gerçek aşıkların yoludur

                                                                                              Sürelim Oniki İmam aşkına

                Şah Hatayi’m on iki imamı sayıp                                Şah Hatayi’m Oniki İmam müsahip

                Gerçek aşık olan can başın koyup            Gerçek aşık olup can başa kıyıp

                Medet mürvet deyip yüz yere vurup     Medet mürvet deyip yüz yere koyup

                Koyalım on iki imam aşkına                         Koyalım Oniki İmam aşkına

                (a.g.e s. 456)

Yine bir başka örnek babamın defterinde Şah Hatayi mahlasıyla bulunan, ancak kitapta hem biraz farklı, hem de Can Hatayi mahlasıyla bulunan bir nefes:

                Diz çöküben zikr edelim               (1)          Diz çökelim canı dilden

                Canı dilden illâllâh Hû                                    Zikr edelim ol Allah’a

                Yedi ceddin yarlıgamış                                  Yedi ceddin yarlıganmış

                Anınca illâllâh Hû                                             Okuyunca İllallah

                Bunda yanar imiş odlar                 (4)          Burda olur her abatlar

                Anda olurmuş heybetler                             Orda olur(muş) heybetler

                Cehennem kapusun kilitler                        Cehennem kapısın kitler

                Anınca illâllâh Hû                                             Okuyunca İllallah

                Okumuşum dört kitabı                 (3)          Dört kitabı okumuşum

                Âyet âyet ü harf be harf                                              Ayet ayet harf be harf

                Cümlesinden gürbüz erdir                          Cümlesinden ala imiş

                Anınca illâllâh Hû                                             Okuyunca İllallah

                Başı yasdığa düşünce                    (2)          Baş yastığa düşünce

                Gezer imanın kastına                                    Gelir iman üstüne

                Şeytan ana zafer kılmaz                                               Şeytan ona kar eylemez

                Anınca illâllâh Hû                                             Okuyunca İllallah

                Can Hatayi’m hepisine                  (5)          Şah Hatayi’m hepisine

                Andan şâhin tapusuna                                 İndik Hak’kın tapusuna

                Sekiz üçmak kapusuna                                 Sekiz uçmak kapısına

                Anınca illâllâh Hû                                             Yazmışlardır İllallah

                (a.g.e s. 431-432)

Karşılaştırıp hangsinin daha doğru ve orjinal olduğu konusundaki taktiri okuyucuya bırakıyorum.

Bu örneklerin bir başka türden olanı ise mahlası aslında “Hatayi olmadığı halde, Şah Hatayi’ye ait olduğu iddia ediliyormuş gibi sunulan nefesler. Aşağıda verilen bu türe bir örnektir:

                            ...

                            Yücelerde olur ol huma kuşu

                                               Dostun muhabbettir aşıka işi

                                               Pirim Hatayi’dir cümlenin başı

                                               Didâr ile muhabbete aşk olsun

                                               (a.g.e s. 362)

Şimdi bana da ilham olsa, bir nefes yazsam ve orda desem ki

“pirimdir Şah Hatayi”

Herhalde kimse çıkıpta “bu Şah Hatayi’ninmiş gibi gösterilen, ancak başkasına ait bir nefestir” diyemez. Çünkü zaten başkasına aittir. Bunu, nefesin içinde zaten görüyoruz.

Yine başka bir nefeste de böyle bir durum söz konusu:

                            ...

                                               Hatayi lakabım Caferi ismim

                                               Bir levh üzerine yazıldı resmim

                                               Batın madeninden oluptur cismim

                                               Hikmet-i Hüda’ya uğradım geldim

                                               (a.g.e s. 359-360)

Benim ismim Cafer ve lakabım (mahlasım) Hatayi olsaydı yukardaki gibi değil, şöyle yazardım:

Hatayi lakabım Caferdir ismim

                                               Bir levh üzerine yazıldı resmim

                                               Batın madeninden oluptur cismim

                                               Hikmet-i Hüda’ya uğradım geldim

Belliki ozanın burda “Caferi ismim” demekle kastettiği şey, inancıdır. Onun için bu nefesin Şah İsmail’e ait olduğundan emin olamazsak da, Cafer adında var olmayan bir kişiye mal edilemez!

Yine Kul Himmet’e ait olduğunu bildiğimiz ancak bununla birlikte, buna çok benzeyen Hatayi mahlaslı bir nefesinde babamın arşivinde var olduğu nefesi de burdan Kul Himmet mahlaslı olanıyla karşılaştırmalı veriyorum:

         Her sabah her sabah çığrışıp öten            Divane gönlümüz geçmez güzelden

                Mihrican ile handan yâ Ali                           Mehrin yer eyledi tende ya Ali

                Benim ohumâğım sensin ezelden           Benim arzumanım sensin ezelden

                Çıkar mı cesetten candan yâ Ali                                Gitmez muhabbetin candan ya Ali

                Seni candan sevenlerin cânısın                 Can içinden sevenlerin canısın

                Aşıkları medh etmenin kânısın                  Aşıkları meth etmenin şanısın

                Günahlara kalmaz cömert ganisin            Noksana bakmazsın mürvet kanisin

                Geçersin günahtan kandan ya Ali            Geçersin günahtan kandan ya Ali

                Sen mürşidsin seçilmeyen müşküle        Müşkülünü halledersin dostuna

                Car deyince yetişirsin düşküne                 Çağırdıkça erişirsin düşküne

                Kerbelâ’da yatan İmam aşkına                  Kerbela’da yatan İmam aşkına

                İnayet umarım senden yâ Ali                     Şefaat umarız senden ya Ali

                Nice bin yıl evvel kandilde durdun          Nice yüzbin yıllar kandilde durdun

                Atanın belinden anadan geldin                 Atanın belinden anaya geldin

                Cümle mahluku da gümana saldın           Onun için halkı gümana saldın

                Baş gösterdin binbir dondan yâ Ali          Binbir dondan baş gösterdin ya Ali

                Mârifet içinde bir şems-i kerim                 Tarikat içinde şemsi kamersin

                Her sıfat ondadır hüsn-i kemâlin              Hakikat içinde zat-ı kemalsin

                İstemem cennetten göster cemalin       İstemem cenneti göster cemalin

                Hatayi geçince candan yâ Ali                      Kul Himmet geçemez bundan ya Ali

                (a.g.e s. 353)

Bu ve buna benzer örnekler aslında o kadar çok ki, burdan hepsini vermem zaten yeterince uzun olan bu yazıyı kat be kat uzatacaktır ki, ben de bu yüzden burda göze en çok çarpan hatalardan örnekler seçtim. Ancak şunu da belirtmem gerek. Doksanlı yıllarda Nilüfer Akbal’ın “Miro” isimli albümünde “Gül Türküsü” adıyla ve  Dersim yöresinden derlendiği belirtilmiş, Hatayi mahlasıyla sunulan bir nefes vardı. Aslında Nesimi’ye ait olduğunu bildiğimiz bu nefesin neden Şah Hatayi’ye mal edildiğini bilemiyorum. Kaldı ki bu tür hataları derleyenler de yapmaktadır. Bununla ilgili bir kaç örneği daha önce yazdığım bir yazı olan “İnternet ve Copy&Paste Alışkanlığı” isimli yazımda vermiştim. Çünkü daha çok günümüzde yapılan dikkatsizlik ve titiz çalışmaktan uzak davranışların sebep olduğu bu tür hatalar, o türden nefesleri yeni duyan dinleyiciler için sanki tarihsel bir çelişki gibi görünebiliyor. Burda tabiki sorumluluk adına yazarın duruşu ve titizliği çok önemli. Ancak bununla birlikte okuyucunun da okurken dikkatli olması gerekmektedir.

         Son olarak yazarın alevi duruşuna ters düşen bir iddiası var onu da burdan vermeden geçmemek gerektiğini düşünüyorum. Mende mahlası taşıyan bir ozanın ve Şah Hatayi’nin aynı mısrayla biten nefeslerinin mahlas kısmını verdikten sonra, (ki şöyledir Şah Hatayi’nin nefesi:

                            Şah Hatayi’m muhabbete bakarım

                                               Men doluyum men dolana akarım

                                               Güzel pîrim bir dert vermiş çekerim

                                               Bir derdim var bin dermana değişmem

                                               (a.g.e s. 336))

yazar şöyle devam etmektedir:

         “Şah İsmail Hatayî hem pîr, hem de mürşittir. Onun başka bir pîre intisabı düşünülemez. Halbuki aşağıdaki dörtlüklerde Kul Hatayî, Abdal Musa’nın, Can Hatayî de Balım Sultan’ın dervişi olduklarını söylüyorlar:” (a.g.e s. 336)

Yazar bunları söyledikten sonra mahlas dörtlüklerini vermektedir. Bunların Şah Hatayi’ye ait olup olamamaları bir yana, benim asıl dikkatimi çeken nokta “Onun başka bir pîre intisabı düşünülemez.”  cümlesi olmuştur. Bu malesef yazarın alevi kızılbaş inancında var olan “El ele el Hak’ka” ilkesinden bihaber olduğunu, yada büyük bir ihtimalle bildiği bu ilkeyi gözardı ettiğini gösterir. Bizim inancımızda mürşitsiz mümin olmaz! Her müminin bir mürşidi olmalıdır. Bu ilkeyi Şah İsmail’e ait olduğunu kabul ettiğiniz Taşkent Nüshası’ndaki nefeslerde de görmek mümkün. Şah Hatayi’nin pirsiz olduğunu düşünmek bir defa aleviliğe aykırıdır. Muhammed Mustafa’nın mürşidi vardı, ki o Cebrail’di. Hatta inancımızda belli bölgelerde mürşit postunda oturan dedelerin darını görme işi kendi akrabaları olan başka mürşitlerce gerçekleştirilmiştir. Eğer teknik olarak ulaşmak mümkün olmamışsa, bu eksiklik, bu şekilde de olsa giderilmiştir. 

         Şah İsmail Hatayi yüzyıllardır inancımızdaki, gerek cem ainlerinde okunan dualarıyla  ve diğer nefesleriyle, gerekse tarihe bıraktığı o yeri doldurulmaz haklı gerçekliğiyle alevi yolu var olduğu sürece var olacak, o kutsal yerini koruyacaktır. Bu cümleler ne duygusal bir haykırış ne de fanatik bir çırpınıştır. Bu, dünden bugüne gelen yolun, yarın nasıl devam edeceğini bilme yeteneğidir.

         Şah Hatayi’ye ait olupta bugün piyasada bilinmeyen ancak bir yerlerde gizli hazine misali duran nice nefeslerin var olabileceğine inanıyorum. Mesela ne sayın Arslanoğlu’nun ne sayın Birdoğan’ın ve ne de bahsettiğim “Şah İsmail Hata’i Külliyatı”nda bulunmayan, ancak babamın arşivinde bulunan Şah Hatayi nefesleri olduğunu biliyorum. Bunlar gibi başka yerlerde de bu tür nefeslerin olabileceği ihtimali zayıf bir ihtimal değildir.

         Sözü yine Şah Hatayi’ye ait, (Taşkent Nüshası’ndan) bir önceki bölümde de verdiğim çok güzel bir nefesle bitirelim:

                   Yer yok iken gök yok iken ta ezelden var idim

                   Gevherin yekdanesinden ileri pergar idim

                   Gevheri ab eyledim tuttu cihanı ser be ser

                   Yeri göğü arşı kürsü yaradan Settar idim

                   Gah Hüseyin’le bile postumu soydu kadılar

                   Gah ol Mansur donuna girdim “Enel Hak” dar idim

                   Girdim adem donuna kimseler bilmez sırrımı

                   Ben o Beytullah içinde ta ezelden var idim

                   Onsekizbin aleme ben gerdiş ile gelmişim

                   Ol sebepten Hak ile sırdar idim serdar idim

                   Dünyasından ben O’nun sırrın bilirdim o benim

                   Deryanın altındaki saç kızdıran al nar idim

                   Ben Hatayi’yem Hak’kı Hak tanımışam bigüman

                   Onun için o yarattı ben O’na derkar idim

Şu güzelim nefesdeki kemaletin sırrına erebilenlere aşk olsun!

Dostlukla...

Bülent ALDEDE

10 Aralık 2010

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Şah İsmail Hatayi 5

(Yola Kul Olmuş Bir Padişah-1)

         Hak nefes vermişse, sana kalan o verilen nefesle, o ilahi sesi dile getirmektir. Şah İsmail de bu düşünceyi, inancı kendinde barındıran bir Hak Ozanı olarak “Hatayi” mahlasını almış, yada o mahlas kendisine verilmiş, alevilerin yedi ulu ozanından birisidir. Ancak bununla birlikte bir devlet kurmasından ve bir padişah kimliği taşımasından dolayı, çok haksız yergilere maruz kalmış bir ulu insandır. Birçok yazar Şah İsmail’le ilgili yorumlar yaptı; kimi onu bir türk hükümdarı diye tanıtarak, milliyetçi duruşa Şah İsmail’i, dolayısıyla aleviliği alet etmeye çalıştı, kimi “Şah İsmail bir padişahtı ve O’nun anadolu aleviliğiyle ilgisi yoktu, Hatayi mahlası almış başka Anadolu Hatayi’leriyle karışıtırılmış, aslında şii bir padişahdı” dedi, kimi de bunlara tepki olarak tutup başka göstermeye çalıştı. Hepsinin de bana göre gerçekle fazla bir ilgisi yoktur. Neden böyle düşündüğümü, Hatayi’yi bir YOL eri olarak anlatırken,  açıklamaya çalışacağım.

         Bir defa başından iyi bilinmesi gereken, 18. yy.ın sonlarına kadar en azından müslüman toplumlar için, 10. yy.dan başlayarak geniş alanlara yayılan bir olgu vardır. Bu, Emevi ve Abbasi Devletleri’nin geliştirdiği, arap milliyetçiliğinin yarattığı müslüman halklar arasında oluşan farkları ortadan kaldıran bir tutum olarak gelişen ümmetçi anlayıştır. Bu anlayış Selçuklular ve Osmanlı’larda da vardı. Hele Osmanlı Saray çevresinde türk milliyetçi bir anlayış şurda dursun, aksine türklere karşı aşağılayıcı bir tutum açık bir biçimde vardı.  Bunun sayısız örnekleri mevcuttur. Ancak burdan herkesin bildiği, Şah İsmail’i aşağılamak amaçlı, Hoca Sadeddin tarafından söylenen,

                   Başına tac aldı çıktı ol pelid

                               Etti biidrak Etrak’ı mürid

sözü buna en bariz örneklerden birisidir. “Biidrak-ı Etrak” dediği alevi türk ve türmenlerden başkası değildir ve “akılsız türkler” anlamına geliyor.

         Halkı ümmet olarak görme, bu anlamda milliyetçiliğin söz konusu olmadığı bu durum, aslında 1071 Malazgirt Savaşı’nda da vardı. Alparslan, Doğu Bizans İmparatorluğu’na karşı bu savaşı yaptığında, kendisi de dahil, kimse bu savaşı türklerle Doğu Bizans İmparatorluğu arasında gelişen milletlerarası bir savaş olarak görmüyordu, müslümanların “gavurlara” karşı savaşı olarak görüyordu ve savaşa türklerle beraber kürtler, farslar, araplar ve o dönem bölgede yaşayan bütün müslüman halklardan ve gruplardan katılım vardı.

         Şah İsmail’i bir türk devletinin kurucusu ve padişahı olarak gösteren, bu anlamda hem aleviliği hem de Şah İsmail’i bir çeşit türk milliyetçiliğine alet etmeye çalışan yazarlar, içerik olarak da milliyetçilikle ilgisi olmayan, içinde sadece bir yerde sırf “türkmen” kelimesi geçiyor diye

                   ...

                               Gittikçe tükenir Arab’ın kuyi meskeni

                               Bağdat içinde her nice kim türkmen kopar

                               ...

satırlarını alıp ön plana çıkarırlarken, öbür taraftan

                   ...

                               Çeşmi mestinden hezaran fitne saldın gönlüme

                               Türk-i yağmacı gibi billah yüküş kan eyledin

                               ...

mısralarını görmezden gelirler ve kendisi de bir türkmen  olan Rumlu Hasan’ın yeri geldiğinde “Haydut Türkmenler..” demesini de bir türlü anlayamazlar.

         Burda ortaya çıkan gerçek aslında şudur: Şah İsmail bir YOL insanıydı ve devletinde de YOLu süren bir yapı ve bu yapıya bağlı insanlar vardı, onların hangi milletten olduğu hiç fark etmezdi. Şah bir kızılbaştı ve onun için en önemli şey, O’nun bu kimliğiydi. Bu kimliği gereği yeri gelmiş, “haydut türkmenler”e, yeri gelmiş “imansız kürtler”e ve yeri gelmiş “zalim araplar”a haddini bildirmiştir. Şah’ın Bağdat seferi sırasında, Ehli Beyt sevenlere düşmanlık eden birçok arap kökenli koyu sünni odakları yok ettiğini biliyoruz. Ordusunda ve etrafında da birçok türkmen gruplar vardı, bunu da biliyoruz. On İki İmam’ların Emevi ve Abbasi dönemlerinde yaşadıklarını, o dönemde bu imamların arap milliyetçiliği yapan o iktidarlar tarafından şehit edildiklerini de biliyoruz. Mesela yine Şah Hatayi’nin dizelerinde sıkça geçen “mevali”lerin arap milliyetçi duruşla ilgisi olmayan diğer müminler anlamında kullanıldığını da biliyoruz. Bu durumda “Bağdat içinde her nice kim türkmen kopar” mısrasının türkçülükle bir ilgisi olamayıcağını da iyi biliyoruz. Şah’ın tüm mücadele dolu yaşamı boyunca yanında kızılbaş türkü, kızılbaş kürdü ve kızılbaş arabı da yerini almıştır. Açıktır ki, Şah İsmail, kendi inancına ters düşen sünnileri o dönem yezit olarak görmüştür. Bunu, yer yer Şah’ın dizelerinde de görmekteyiz. Bu inanç, Anadolu alevilerinde hala kısmen vardır ve daha düne kadar kendi kulaklarımızla da duyduk bunları. Onun içindir ki, Şah İsmail’i değerlendirirken, 18. yy.ın sonlarında, değişik uluslarda meydana gelen ayaklanmalar neticesinde doruğa çıkan milliyetçi kimliklere alet etmeden, onun Ehli Beyt ve 12 İmam’lara bağlı bir kızılbaş olduğunu akıldan çıkarmadan değerlendirmek gerek. Bu yüzden Şeybek Han’a yazdığı mektupta

Her kim ki gönülden Ali Ebu Turab’ın kulu değilse

                               Yüz Mekke ve Medine de alsa birşey sayılmaz 

demiştir. Çünkü O, kimliğini kızılbaşlığında bulmuş bir YOL insanıdır. Bu duruşu bugünün hala alevi kalabilmiş gerçek alevilerinde görmek de mümkün. Hiçbir milliyetçi duyguyla övünmek, ne türklük, ne kürtlük ne de başka bir ırkla övünmek yoktur alevide. O her millete aynı gözle bakar, herkese aynı mesafede durur. Burdaki bu sözün yanlış anlaşılmaması için şunu açıklamalıyım: Bir alevinin alevi kimliği gereği bu kimliğini öne çıkarıp, milliyetçi duyguları yermesi farklı, bir alevinin, ulusların başka uluslara baskı yapmasını kınaması ve buna karşı durması ayrı konulardır. Bunun içindir ki, aleviyi devletçi bir çizgiye çekmek amaçlı, alevinin yanıbaşında gelişen acı bir çığlığa alevinin sessiz kalmaması gereği milliyetçilik değildir, olamazda! Bu ayrımın önce iyi anlaşılması gerekmektedir.

         Şah Hatayi ile ilgili sayın (rahmetli) İbrahim Arslanoğlu’nun yazdığı “Şah İsmail Hatayi ve Anadolu Hatayileri” isimli kitabını okuduğumda, birçok çelişkiyle karşılaşmış, ancak sayın Arslanoğlu’nun üzerinde ağırlıklı durduğu noktanın dil konusu olduğunu görmüştüm. Yazar o kitapta özellikle Şah İsmail’e ait en eski nüsha olan Taşkent nüshasını, diğerlerinden ayrı bir değerlendirmeye almış, Taşkent nüshasının Şah İsmail’e ait olduğunu kabul etmiş, diğer nüshalarda bulunanlarını da “Şüpheliler” ve “Anadolu Hatayileri” bölümlerinde toplamıştır. Bu kitabı kendine dayanak yaparak Şah İsmail’i koyu bir şii gibi göstermeye çalışan başka yazarların temelsiz çabaları ise bana oldukça gülünç gelmiştir. Çünkü ne sayın Arslanoğlu’nun kitabında Şah İsmail’i alevi kimliğinden ayıran bir sav var, ne de Taşkent nüshasında Şah İsmail’i bu yönlü töhmet altında bırakabilecek bir iz! Neye dayanarak bunu iddia edebilmişler, anlayamadım(?) Çünkü Taşkent nüshasında aşağıda kısa kısa sunacağım, hem Şah İsmail Hatayi’nin ne denli YOLa bağlı olduğunu, hem de nasıl bir alevi ereni olduğunu gösteren bir kaç örnek ki, bunları anlayabildiğiniz zaman, onun altında yatan derin inanç, tevhit, vahdet ve tasavvuf anlayışını görebilirsiniz.

                   Gel gönül pir isteyeli bu kadim erkan ile

                               Gerçek oldur Hak yoluna vara baş u can ile

                                               Canı terkin kılmayan canana vasıl olmadı

                                               Kul gerek ki mahrem ola hazreti sultan ile

                               Kahrına şükr eyle gel kim Hak sana rahmeyleye

                               Hem kârın olmuş ezelden küfr ü din iman ile

                                               ...

                                               ...

                               Aşıkın maşuk yüzüdür hem kıblesi hem kabesi

                               Sen yüzünü şaha dönder kıble divar isteme

                                               ...

                                Eğildim secde kıldım hanedana

                               Nuş ettim şerbetinden kana kana

                                               Zihi devlet beşaret men gedaya

                                               Yürürken uğradım ben bir dükkana

                               Sarraf olan bilir gevher bahasın

                               Mübah olmuş dürür pir ü civana

                                               Erenler asimanın direğidir

                                               Direk yerden dayanır asimana

                               Ululuk ister isen kulluk eyle

                               Ayak bir bir basarlar nerdübane

                                               Cihanı açdı Sultan Haydaroğlu

                                               İrişti gaziler kevn ü mekana

                               Yürüdüm bağına kıldım teferrüc

                               Erenler yatağı nakşı cihana

                                               Sürer Düldül çalar Şah Zülfükar’ı

                                               Ali’den kaldı bu darbı nişane

                               Hatayi’yem bugün meydan içinde

                               Şah’ın medhin okuram dervişane

                                               ...

                               Mescide varmak ne hacet dedim ey zahit sana

                               Ruy ile zülfü anın küfr ile imandır bana

                                               ...

                                               ...

                               Enelhak çağıran Mansur dilinde

                               Yine Masur’u berdar eyleyen Şah

                                               ...

                               Yer yok iken gök yok iken ta ezelden var idim

                               Gevherin yekdanesinden ileri pergar idim

                                               Gevheri ab eyledim tuttu cihanı ser be ser

                                               Yeri göğü arşı kürsü yaratan settar idim

                               Gah Hüseyin’le bile postumu soydu kadılar

                               Gah o Mansur donuna girdim Enelhak dar idim

                                               Girdim adem cismine kimseler bilmez sırrımı

                                               Ben o beytullah içinde ta ezelden var idim

                               Onsekizbin aleme ben gerdiş ile gelmişem

                               Ol sebepden  Hak ile sırdar idim serdar idim

                                               Dünyasından ben onun sırrın bilirdim ol benim

                                               Deryanın altında sac kızdıran ennar idim

                               Ben Hayayi’yem Hak’ı hak tanımışam bi-güman

                               Anın için ol yarattı ben ona derkar idim

                                                                              ****

                               Bugün geldim cihana severem ben

                               Yakın bilin ki nakdi Haydar’em ben

                                               Feridun Hüsrev ü Cemşid ü Zöhhak

                                               Ki Rüstem Zal’em ü İskenderem ben

                               Enelhak sırrı üş gönlümde gizli

                               Ki Hak-kı Mutlak’ım hak söylerem ben

                                               Nişanımdır benim tacı saadet

                                               Süleyman eline engüşterem ben

                               Muhammed nurundan Ali sırrından

                               Hakikat bahri içre gevherem ben

                                               Hatayi’yem Şah’a eksikli kulum

                                               Kapında bir kemine kemterem ben

                                                                              ****

                                               ...

                               Ki her kim on iki imamı bildi

                               Ona kırmızı tac giymek revadır

                                               Şah-ı Merdan Ali ibni Talib

                                               Hatayi’nin yürüttü pişüvadır

                                                                              ****

                               Aşık isen gel beri kim can ü canan bendedir

                               Zahida pes handesin kim nur-ı iman bendedir

                                               Sendedir yer ile göğün hikmeti hem kudreti

                                               Ab ü ateş hak ü bad ü cümle erkan bendedir

                               Hak Teala dört kitabı gökden indirdi yere

                               Ben anı istemezem çün külli Furkan bendedir

                                               Katiba, ak ü karaya bakma seni azdırır

                                               Aç kulak dinle sözüm, avaz-ı Kuran bendedir

                               Pehlivanlar, çün cihanda Rüstem-i Zal olmuşam

                               Hem İskender hikmeti, hükmü Süleyman bendedir

                                               Eyyüb’e çektirdi çok derd ü bela ve mihneti

                                                Gel beni isteş, vereyim derde derman bendedir

                               Yakub’u gör zar ü giryan Yusuf-i Kenan için

                               Pir-i küncü halvetem üş Mısr-i Sultan bendedir

                                               Şah-ı Merdan’ın Ali’nin âliyem evladiyem

                                               Zülfükar ü tac ü Düldül, üç nişanı bendedir

                               Açaram din-i Muhammed mezhebi Cafer yakın

                               La feta illa Ali bu sırrı pünhan bendedir

                                               Ben Şah’a bu canımı sıdk ile kurban kılmışam

                                               Ger kabull kılsa velayet eyd-i kurban bendedir

                               Çün Hatayiyem, Şah’ın vasfını daim söylerem

                               Aşk ile bel bağlarım defterle divan bendedir

Bir karşılaştırma olanağı sunması amacıyla bu son nefesi, bugünün azeri alfabesiyle yazılmış olarak, orjinal haliyle  ekliyorum:

Aşiq isǝn gǝl bǝrü, kim, cani-canan mǝndǝdir,

Zahida, sǝn xandasan, kim, nuri-iman mǝndǝdir.

Mǝndǝdir yer ilǝ göyin hikmǝti, hǝm qüdrǝti,

Abu atǝş, xakü badü cümlǝ ǝrkan mǝndǝdir.

Hǝqtala dörd kitabı göydǝn endirdi yerǝ,

Mǝn onu istǝmǝzǝm, çün külli-fürqan mǝndǝdir.

Katiba, ağu qǝrayǝ baxma sǝni azdırur,

Aç qulaq, dinlǝ sözüm, avazi-quran mǝndǝdir.

Pǝhlǝvanlar, çün cahanda Rüstǝmi-Zal olmuşam,

Hǝm Sikǝndǝr hikmǝti, hökmi-Süleyman mǝndǝdir.

Əyyuba çǝkdirdi çox dǝrdü bǝlavü möhnǝti,

Gǝl mǝni istǝş, verǝyim dǝrdǝ dǝrman mǝndǝdir.   

                               Yǝqubi gör, zarü giryan Yusifi-Kǝnan üçün,

Piri-künci-xǝlvǝtǝm, uş, Misri-sultan mǝndǝdir.

Şahi-Mǝrdanın-Əlinin aliyǝm, övladiyǝm,

Zülfüqarü tacü Düldül, uç nişanı mǝndǝdir.

Açarım dini-Mǝhǝmmǝd, mǝzhǝbi-Cǝfǝr yǝqin,

La fǝta illa Əli, bu sirri-pünhan mǝndǝdir.

Mǝn şǝha bu canımı sidqilǝ qurban qılmışam,

Gǝr qǝbul qılsa vilayǝt, eydi-qurban mǝndǝdir.

Çün Xǝtaiyǝm şahın vǝsfinyi daim söylǝrǝm,

Eşqilǝ bel bağlaram, dǝftǝrlǝ divan mǝndǝdir.

Şah İs               mail Hatayi’nin türkçe yazdığı eserlerini, yazıldıkları orjinal dil sesleriyle okumak isteyenlere  Kaknüs Yayınları tarafından yayınlanan “Şah İsmail Hata’i Külliyatı”nı önerebilirim. (Yukarıdaki azerice nefes bahsettiğim bu kitaptan alınmamıştır) Kullanılan harfler ve imlalar çok farklı ve karmaşık görünmesine karşın, bence önemli bir eser.

         Konumuza dönecek olursak... Yukarıda bir kaç örnek vermekle yetindiğim, Şah İsmail’in alevi kimliğinin ispatı olan bu eserlerin tamamı Taşkent Nüshası’ndan alınmadır. Sayın Arslanoğlu’nun Taşkent Nüshası bölümünde yayınladığı eserlere bakıldığında bunlardan çok daha güzel ve daha derin yüzlerce nefes mevcuttur. Hiçbirini görmeyip de sadece “Nasihatname”yi gören bir kişinin bile göreceği en yalın gerçek Şah İsmail’in bir Hak Eren’i olduğudur. Sonu şöyle biter Nasihatname’nin:

                                      ...

                   Nasihatname yazdım dervişane

                   Cihanda olmak için bir nişane

                   Teveccüh kıl tevekkeltü Al’Allah

                   Kulak çektim dedim erenlere Şah

                   Hak’kın fazlına bağlandık ezelden

                   Temennamız didardır Lemyezel’den

                   Hatayi derdimendim bir kemine

                   Anıcah hû deyin Şah’ın demine

Anadolu’da yaşamış, Hatayi mahlası almış, diğer Hatayi’lerin varlığı ise oldukça çelişkili, şüpheli bambaşka bir karmaşa...

Nihayetinde iki padişah için karşılaştırma amaçlı söylenecek en doğru söz şudur: İkisi karşılaştırılamayacak kadar zıt kişiliklerdi. Selim için denir ki, O, Osmanlı’nın neredeyse boş olan hazinesini, ağzına kadar doldurmuş, hatta kendi adına bir mühürle bu hazineleri kilitlemiş, Osmanlı’nın 2 küsür milyon km kare olan topraklarını 6 milyon km karenin üzerine çıkarmış çoook büyük(!) bir devlet adamıdır. Oysa Selim’in döneminde halk fakirlikten ve açlıktan kan ağlamıştır. Çünkü Selim açıktır ki üretimi arttıran bir gelişme sağlamamıştır. Üretim arttırılmadan bir zenginlik sağlanıyorsa, buna daha fazla soymak, daha fazla sömürmek denir. Peki ne yapmıştır? Kısaca, hemen iki kelimeyle söylemek gerekirse şunu yapmıştır: Almıştır ama vermemiştir! Oysa Şah İsmail’in bu açıdan bakıldığında durumunun ve bir padişah olarak halka karşı idare anlayışının ne olduğunu göstermesi açısından söylenenler şunlardır: “Onun gözünde tam ayarlı altınla değersiz bir taş arasında fark yoktu. İradesinin yüceliğinden deniz ve madenden elde ettikleri O’nun bir günlük bahşişini bile karşılayamazdı.” Öyle görünüyor ki, Şah İsmail sadece bir yol ulusu olarak değil, o dönemin idarecilik anlayışı göz önünde tutulduğunda, idaresindeki adaletli uygulamayla da halkın kendisini sevdiği ve düzenini halkı soymak üzerine kurmamış olan bir padişahdır. Dönemin sünni hatibinin Selim’in yanında bile hutbede padişah ismi anılırken, Şah İsmail’in adını söylemesinin bir anlamı olsa gerektir.

         Ancak Şah İsmail kızılbaş olarak da adlandırılan alevilerin büyük çoğunluğu için bir padişahtan çok daha öte, çok daha değerli ve yüce bir yol ulusu ve yol ereniydi. O’nu günümüze taşıyan en önemli sebep işte bu yönüdür.

----------------------------------------

Bülent Aldede-Şah İsmail Hatayi-3

1503 yılına kadar Akkoyunlu Emir Elvent’in Şah İsmail’e karşı yeniden saldırı niyetiyle değişik çabaları devam etmiştir. Bu çabalarda, çevredeki diğer sünni devletlerin kapalı ve açık desteklerinin etkisi büyük olmuştur. Mesela 2. Bayezit’in Akkoyunlu’ları Safeviler’e karşı birlikte hareket etmeleri yönündeki teklifleri ve böylesi bir harekette de her türlü desteği vereceğine dair bilgiler mevcuttur. Ancak Elvent Bey her ne kadar bu niyetle harekete geçmişse de, her seferinde Şah İsmail’in üzerine gitmesi, onu korkutmuş ve bunun sonucu kaçmak zorunda kalmıştır. Daha sonra Haziran 1503’de, Şah İsmail’in kendisine “muradını alamamış” anlamında “Namurat” dediği Akkoyunlu Beyi Murat’la sıradışı bir savaşı olmuş ve bunun sonucunda Şah İsmail komutasındaki Safevi Ordusu sıra dışı bir zafer kazanmıştır. Bu savaşta bazı kaynaklara göre kızılbaş ordusu on bin kişiden az, Rumlu Hasan’a göre ise on iki bin kişiden oluşuyordu. Oysa bu ordunun karşısındaki Akkoyunlu’ların ordusu diğer destekçilerle birlikte, sayısı tam verilemese de kat be kat fazlaydı. Rumlu Hasan’ın tarihine göre Akkoyunlu’ların ordusundan sırf on bin kişiden fazlası savaşta öldürülmüştür. “Namurat” ise yenilgiden sonra kaçarak kurtulmuştur. Bütün bu başarılardan sonra Safevi Devleti’nin sınırları iyiden iyiye genişlemiş ve artık bazı diğer devletler gibi, Osmanlı Devleti de, büyük bir devlet olduğunu kabul etmek zorunda kalmaya başlamıştır. Nitekim 2. Bayezit daha sonraki bir tarihte, Irak ve Fars ülkesinin fethedilmesinden sonra elçisini armağanlarla Şah İsmail’e gönderip, bu başarıyı kutlamıştır. Şah İsmail’de 2. Bayezit’e sevgi ve dostluk göstermiş, elçisini armağanlarla geri göndermiştir.

         1507 yılında karşımıza çıkan, en önemli olaylardan biri Şah’ın Elbistan’a yaptığı seferdir. Bu seferin olmasına sebep ise, Osmanlı kaynakları destekli Şah’ın Alaüddevle’nin kızını istemesi yada anlatılan diğer fetih amaçlı şaibeler değil, Alaüddevle’nin Şah’ın komutasında bulunan memleketlere saldırması ve daha da önemlisi Şah’a doğru giden kızılbaşları cezalandırması ve bu yönlü diğer sünni beyliklerle ve devletlerle kurnaz işbirliklerine girişmesi emri altındaki özellikle kızılbaş halka zulümkar davranmasıdır. Bunun üzerine Şah İsmail 2. Bayezit’ten aldığı geçiş izniyle Osmanlı toprakları olan Kayseri üzerinden Elbistan’a gelmiştir. Ancak Elbistan’da o dönemin bazı tarihçilerinin  yazdığı gibi, Şah İsmail’le Alaüddevle arasında bir çatışma olmamıştır. Çünkü Şah’ın Elbistan’a yürüdüğünü duyan Alaüddevle, Safevi ordusunun karşısında duramayacağını bildiği için, kaçarak Turna Dağı’na gitmiştir. Bu sebeple Elbistan’da bir savaş olmamıştır. Ancak Lala Hüseyin Bey’le Alaüddevle’nin oğlu Sarı Kaplan arasında Ceyhan Nehri kıyısında bir çarpışma olmuştur. O bölgeye 300 kadar adamıyla, atlara arpa ve saman temin etmek üzere giden Lala Hüseyin Bey’e Sarı Kaplan’ın ansızın ortaya çıkıp saldırması sonucu gerçekleşen bir çarpışma olmuştur. Bu çarpışmada ise adamlarının çokluğundan ve diğerlerinin gafil avlanmalarından, Sarı Kaplan galip gelip, üç yüz kadar gaziyi öldürmüş ve kaçıp gitmiştir. Şah İsmail, kendisiyle karşılaşmadığı ve direnmediği için Alaüddevle’ye “Ala Dana” lakabını takmıştır.

         Elbistan’dan dönerken Elazığ Kalesi’nde konuşlanan ve bir kısım Dulkadirlilerin (Zülkadirlilerin) kalenin sağlamlığına ve stoklarının çokluğuna güvenerek suçlar işlediklerini ve masum halka saldırıp soygunculuk yaptıklarını öğrenen Şah İsmail kaleyi kuşatma emri vermiştir. Kale kuşatılınca ve içerdekiler bir kurtuluş şanslarının olmadığını görünce teslim olumuşlardır. Bunlar teslim olduktan sonra Şah İsmail onların eşkiya olanlarını öldürtüp, iyilerini ise ordusunda hizmete aldırmıştır. Daha sonrasında ise Diyarbakır yönetimini Muhammed Ustaclu’ya vermiş, Muhammed Ustaclu’da, sonraki zamanlarda bunu fırsat bilip Diyarbakır’ı yeniden ele geçirmek için savaşan Sarı Kaplan’ı bozguna uğratarak kesin bir zafer kazanmış olarak Diyarbakır’ı Dulkadiroğlu’ları için bir hayal olarak kalmasını sağlamıştır.

1508 yılının Ekim ayında Şah İsmail Bağdat’a girdi. Bazı tarhçiler yine Şah İsmail’in Bağdat’a girdiğinde ordaki sünnileri öldürdüğünü söylerler ve bu çoğu zaman böyle bir cümleyle bırakılır ve hareketin keyfi olduğu izlenimi verir. Oysa ordaki alevi, Ehlibeyt’i seven halka yapılan zulümlerin karşılığı ve o zulmü yapanların cezalandırılmasıdır bu Şah İsmail için ve öldürülenler askerlerden ve askerle ilgili çevrelerden oluşuyordu. Yine o seferde bir kuyuda hapsedilmiş olan Seyyid Muhammed Kemune, Şah İsmail tarafından kurtarılıp, Necefi Eşref’in (Hz. Ali’nin türbesi) sorumluluğu kendisine verildi.

         Safevi Devleti’nde Şah İsmail döneminde karşımıza çıkan en sert olay olarak sunulan olgu Özbek Han’ı Şeybek’le yapılan savaş ve sonrasında olanlardır. Ancak bu konuya girmeden, bu noktaya gelene kadar yaşanan geçmişi, öncesini bilmek gerekiyor; aksi taktirde aslında koyu bir sünni ve cani olan Şeybek Han masum gösterilmiş olur.

         Şeybek Han hiçbir zaman Şah İsmail’i deyim yerindeyse kendince “adam yerine koymamıştır.” Her zaman hakaret etmiş, her zaman saldırı fırsatı aramış, O henüz Safevi devletini kurmadan önce bile O’nu ortadan kaldırmaya yönelik sinsi planların merkezi olmuş, yada bu tür planlara alet olmuştur. Koyu sünni olan Şeybek Han, kızılbaş olduğu için Şah İsmail’e her zaman hakaret etmeyi marifet bilmiş, O’nu hep küçümsemiştir. Hatta bir seferinde Şah İsmail’e gönderdiği bir mektupta, ne kadar “müslüman” olduğunu anlatabilmek için şu dizelere yer vermiştir:

                   Biz harap olan Irak mülkünün açgözlüsü değiliz           

                               Ta ki, Mekke ve Medine’yi almadıkça

Buna karşın Şah İsmail de ona yazdığı cevapta şu dizelere yer veriyor:

                   Her kim ki gönülden Ali Ebu Turab’ın kulu değilse

                               Yüz Mekke ve Medine de alsa birşey sayılmaz 

Bu satırlarda geçen “Ebu Turab” Hz. Ali’nin en sevdiği lakablarından birisidir. Çünkü “Toprağın Babası” anlamına gelen bu lakabı ona veren Hz. Muhammed olmuştur. Oysa Emeviler kendisine hakaret etmek amacıyla Hz. Ali’yi “Ebu Turab” diye adlandırırlardı. İleriki tarihlerde ise, gelişen alevi kızılbaş ve ona yakın inanç kurumlarında, temel ilkelerden birisi de, ki bu hakikat kapısının kurallarından birisidir, toprak olmakdır; bunu bütün alevi ulularında görmek mümkün. Hatta Şeyh Bedrettin “gösterilebilecek en büyük keramet toprak olmaktır” diyor.  Açıktır ki Şah İsmail’de de bu düşünce mevcuttur. Tekrar konumuza dönecek olursak; bilinmesi gereken önemli başka bir durum da, Şeybek Han’ın her zaman Şah İsmail’i pervasızca kendisine ve dolayısıyla hanlığına kul olmaya çağırması, bu anlamda Şah İsmail’i sürekli kışkırtmasıdır. Şah’a gönderdiği haberlerde O’nun sünni islamı kabul etmesini aksi taktirde Azerbaycan ve Irak’ı ve Şah’ın elinde bulunan her yeri zaptedeceğini, ülkesini yakıp yıkacağını bildirmiştir. Gözden kaçırılmaması gereken bir başka nokta ise, Şeybek Han bunları yaparken sürekli Osmanlı Devleti’nin başı 2. Bayezit’ten açık yada gizli destek almıştır. Hatta Şah İsmail’e yazdığı bir mektupta O’nu “kolcubaşı” olarak adlandırmış ve yapabileceği en doğru işin de gelip Taht’ın ayağına niyaz etmesi olduğunu iddia etmiş, bundan başka O’nun bir kurtuluş yolunun olmadığını söylemiştir.

         Bu kadar hakaret ve sürekli meydan okumalardan sonra Şah İsmail Özbekler’in üzerine yürümeye karar vermiştir. Giderken yolda İmam Rıza’nın türbesini tavaf edip eşiğine niyaz olmuştur. Safeviler’in bu savaşı, keyfi, sırf fetih amaçlı bir savaş değildir. Bu savaş, kızılbaş kimiliğine sürekli hakaret eden, bu anlamda Osmanlı’nın açık ve gizli desteğini gören, her fırsatta kızılbaş ülkesinin sınırdaki yerleşim yerlerine yağma amaçlı saldıran Şeybani (Özbek) Hanlığı’na ve O’nun başı Şeybek Han’a karşı bir nefsi müdafa savaşı olmuştur.

Bu savaşın en ilginç yanı bu kadar hakaret, bu kadar meydan okuma ve bu kadar küçümsemeye karşın, Şah İsmail’in saldıracağını duyan Şeybek Han’ın daha bir çatışma olmadan kaçıp Merv’in içinden dışarı çıkmayışı olmuştur. Bir kaç günlük çatışma ve mücadelelere rağmen, Kaleleri ve duvarları güçlendirilmiş bu şehirden Şeybek Han’ı ve ordusunu dışarı çıkarabilmek mümkün olmamıştır. Bunun üzerine Şah İsmail geri çekilme taktiğini kullanmaya karar verip ordan uzaklaşmış ve ordusunu oradan üç fersah (yaklaşık 15, yada 18 km kadarlık bir mesafe) uzaklıktaki bir yere konuşlandırmış ve beklemiştir. Ancak bunun savaş hilesi olabileceğini düşünen Şeybaniler şehirden dışarı çıkmamışlardır. Rumlu Hasan’ın bildirdiğine göre, Şeybek Han ve adamlarının  şehrin kalesinden çıkmalarında en büyük etkiyi yaratan Şeybek Han’ın eşi Moğul Hanım’ın şu sözleri olmuştur: “Siz defalarca Hakan İskender Şan’a tehdit dolu mektuplar yazdınız ve onu savaşa çağırdınız. O da uzaktan, çaresiz ve yorgun ordusuyla Merv’e geldi ama siz başınıza namussuzluk toprağı döktünüz ve şehrin dışına çıkmadınız. Şimdi artık devletin çıkarı, korkuyu kendinizden uzaklaştırıp, güçlülükle savaş meydanına gitmenizi gerektirir. Ayrıca korku ve kötümserlik erkeğin ayıbıdır.” (Şah İsmail Tarihi (Ahsenü’t Tevarih), Rumlu Hasan, Ardıç  Yayınları, Baskı Şubat 2004, Sayfa 146, ISBN: 975-7902-59-4). Bu sözler Şeybek Han’ın kızıp harekete geçmesini sağladı. Şeybek Han askerleriyle kızılbaş ordusunun bulunduğu yere yaklaşınca, bir grup kızılbaş askeri plan gereği bunların önünden kaçmaya başladı ve bunun üzerine Şeybek Han ve Ordusu bu kaçanların peşinden hızla devam ettiler. Ancak kendilerinin karşısında, birden bire çarpışmaya hazır bir ordu görünce pişman olup durmak zorunda kaldılar, lakin iş işten geçmiş oldu. Sonrasında meydana gelen şiddetli savaşta her zaman olduğu gibi, Şah İsmail ordusunun en önünde ve her tarafında büyük bir kahramanlıkla çarpışmış, sonuçta Özbek ordusunu bozguna uğratmıştır. Bu bozgundan sonra Şeybek Han kaçmış, kapısı olmayan dört duvarlı bir yerin içine sığınmış, fakat oraya sığınan diğer özbek askerlerinin ayakları altında havasızlıktan boğulmuş ve sonrasında Safevi askerleri tarafından tesbit edilip cesedi ordan çıkarılmıştır. “..., kutlu hizmetlilerden bazıları öldürülenlerin arasında havasızlıktan boğulan Şeybek Han’ın cesedini buldular. Hakan İskender Şan’ın buyruğuyla hemen orada onun kötülük dolu kafasını bedeninden ayırdılar ve derisini soyup, saman doldurduktan sonra Rum (Osmanlı) padişahı Sultan Bayezit’e gönderdiler, kafatasını da altınla kaplayıp kadeh haline getirdiler ve şarap doldurup, orada (düzenledikleri) Cennet ayin toplantıda dolaştırdılar.” (Şah İsmail Tarihi (Ahsenü’t Tevarih), Rumlu Hasan, Ardıç  Yayınları, Baskı Şubat 2004, Sayfa 150, ISBN: 975-7902-59-4). Çok sert gibi görünen bu davranış, aslında dört yanı koyu sünni devletlerle çevrili olan düşmana karşı bir duruşun ifadesidir o zaman için. Şeybek Han’ın derisini samanla doldurup Sultan Bayezit’e göndermesi boşuna değildir: Sultan Bayezit kendisi de sünni olan bir padişahtı ve tarikat olarak Halvetiliğin Cemalilik koluna mensuptu. (O’na yapılan bektaşi yakıştırmaları ise Selim dönemindeki tarihçilerin bir oyunundan ibarettir. Buna ise bu yazının devamında değinilecektir.) Sultan Bayezit Şeybek Han’ı, sürekli Şah İsmail’e karşı kışkırtmıştır. Bunların hepsinin Şah İsmail tarafından bilinmiyor olduğu düşünülemez. Kaldı ki Şah İsmail’in ne kadar bilgili ve akıllı olduğu ise yazılı tarihin kayıtlarıyla  sabittir. Bunun için ayrıca ispata gerek de yok zaten. 

         1511 yılına gelindiğinde meydana gelen Şah Kulu ayaklanmasından sonra Şah İsmail’e doğru giden grubun başındakileri Şah’ın cezalandırması, Şah İsmail’i özellikle Anadolu Alevileri’ne düşman göstermek isteyen bir cenah için müthiş bir kaynakmış gibi kullanılmıştır ve kullanılmaya devam edilmektedir. Oysa gerçek hiç de öyle değildir. Osmanlı kaynaklı tarihlerde yazılanlara göre Şah İsmail Şah Kulu’nun gücünden korktuğu için onları cezalandırmıştır. Yada Hoca Saadettin ve Aşıkpaşazade tarihlerine göreyse Şah İsmail 2. Bayezit’e “baba” diye hitap edermiş ve aralarında baba oğul hukuku varmış da O’na karşı neden ayaklandıkları, bunun doğru olmadığı suç olduğu gerekçeleriyle onları cezalandırmış, hem de kaynar kazanlara atarak! Ancak biraz düşünüldüğünde insan hemen şunu soruyor: Madem böyle bir baba oğul hukuku vardı da neden bu olaydan yaklaşık altı ay önce Şah İsmail Şeybek Han’ın derisini samanla doldurup 2. Bayezit’e göndermiş? Böyle bir baba oğul hukuku mümkün mü? Hayır değil! Olayın aslı farklı: Şah Kulu’nun babası Hasan Halife Şah İsmail’in babası Şeyh Haydar’ın hizmetinde bulunuyordu ve aralarında talip-pir ilişkisi vardı. Hasan Halife ise Şeyh Haydar tarafından Teke yöresine gönderilmiş ve Şah Kulu bu bölgede doğmuştur. 1510 yılından sonra 2. Bayezit’in Şah İsmail’i ziyarete gidenleri iyice takibe aldığı, onların yakalandıkları yerlerde cezalandırılmaları ve siyaset edilmeleri (yani idam edilmeleri B.A.) yönünde ferman üzerine ferman çıkardığı bir dönemin başaldığını görüyoruz. Bu noktada bakıldığında Şah Kulu’nun aslında Şah İsmail’in dergahına gitmek üzere yola çıktıklarına dair bilgilerin daha mantıklı olduğunu gösteriyor. Ancak bu, o dönem için bir ayaklanma anlamına geliyordu. Çünkü ortada padişahın çıkardığı ve memleketlerin dört bir yanına gönderdiği fermanları vardı. Kaldı ki bu fermanlarda özellikle “Şah’ın oğluna doğru giden ışıkların (dervişlerin B.A.) hemen siyaset edülmeleri ... “ ibareleri yer alıyordu ki, bu, Şah Kulu’nun Şah’a doğru giderken neyi göze aldığını açıkça gösteriyor. Ancak Şah Kulu birçok çatışmada “yezitleri” yendiyse de, son çatışmada aldığı bir yaradan dolayı kurtulamamış, şehit olmuştur. Şah Kulu’nun şehadetinden sonra bu ayaklanmaya katılanların başına Halife Baba getirildi ve Erzincan üzerinden Erdebil’e gitmek için yola koyuldular. Ancak Erzincan’a geldiklerinde... devamını Rumlu Hasan’dan okuyalım: “Bu belde civarında bulundukları sırada, beş yüz tüccarın çok miktarda mal ile Tebriz’den Rum’a gelmekte olduğunu öğrendiler. Tamah güçleri harekete geçti ve ansızın gelen bir bela gibi o çaresizlere saldırdılar ve hepsini öldürdüler. ... Onların Mallarını yağmaladıktan sonra, Yüce Dergah’a yöneldiler. O sırada Hakan  İskender Şan Horasan’dan dönmüş ve Rey yakınındaki Şehriyar’da konuşlanmıştı. Tekeli sufiler padişah alayına katıldılar ve niyaz ile onurlandılar. Hazret, tüccarı öldürdükleri gerekçesiyle onların komutanlarını cezalandırdı ve askerleri emirler arasında bölüştürerek hizmetine aldı.” (Şah İsmail Tarihi (Ahsenü’t Tevarih), Rumlu Hasan, Ardıç  Yayınları, Baskı Şubat 2004, Sayfa 155, ISBN: 975-7902-59-4). Bu alıntıda verilen bilgilerle Osmanlı menşeili bilgiler arasında taban tabana zıt bir duruş, bir anlam farkı vardır. Osmanlı kaynaklarının sicili, hele hele Şah İsmail söz konusu olduğunda hiç de temiz değildir. Ancak benim burda alıntı yaptığım kaynak ise Safevi Sarayı’nın tarihçisi Rumlu Hasan’ın tarihidir ve o da bilimsel açıdan bakıldığında yansız değildir. Ama bunların dışına çıkılıpta, kızılbaş inancında bir pirin dergahına yönelmek amaçlı gidilen bir yolda, sırf mallarına el koymak amaçlı, suçsuz ve savunmasız bir tüccar kervanına saldırmak, hele bu kervan o pirin başkenti Tebriz’den gelen bir kervan olduğu halde saldırmak, bir defa sürdüğünü iddia ettiğin yola aykırı bir davranıştır. Bu anlamda bile bakıldığında, Şah’ın o komutanları cezalandırmasının sebebi daha objektif anlaşılabilir. Kaldı ki eğer Şah Kulu şehit olmasaydı ve bizzat onların başında bulunsaydı, böyle bir durum kesinlikle olmazdı; ben buna inanıyorum. Dikkat edilmesi gereken bir husus daha, Bayezit’in Selim tarafından tahttan indirilmesi, bu anlamda daha sonra bu tarihi Selim dönem’inde yazan tarihçilerin Bayezit’e bu yakıştırmaları yaparak, bir anlamda Selim’in politikalarını savunma amaçlı bir duruşa sahip oldukları gerçeğinin, bu tür yakıştırmaların asıl kaynağı olduğudur.

         1511 yılına bu olay damgasını vurduktan sonra, 1512 yılında karşımıza çıkan en önemli olaylar ise Osmanlı diyarında Bayezit’in yerinden edilmesi, yerine Selim’in getirilmesi ve Nur Halife Ayaklanması oluyor.

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

Şah İsmail Hatayi 2

(Bir Çocuk Devlet Kuruyor)

         12 yaşında bir çocuğun devlet kurma çabası, hele hele dört yanı katı sünni devletlerle çevrili bir ortamda kızılbaş bir devlet kurma çabası, olağanüstü bir durumdur. Normal koşullarda bundan söz etmek bile inanılmaz gelir insanlara. Ancak Şah İsmail mükkemmel bir bilgi ve görgü donanımına sahip bir bilge, bir savaşçı, bir siyaset adamı ve hepsinden önemlisi bir YOL insanı olmuştur. O’nun için herşeyden önemli olan YOLudur. Nitekim kendisi ülkelere hükmeden bir padişah olarak her zaman Ali’nin Kanberinin Kanberi olabilmekle övünmüş, bu mertebeye ulaşabilmeyi bir lütuf saymış ve bu arzusunu birçok nefesinde dile getirmiştir.

         Şah İsmail’le görüşen, o dönemin batılı gezginleri bile ondan müthiş bir övgüyle bahsetmekten kendilerini alamamışlardır. Onun güzelliğinden ve davranışlarındaki büyük soyluluğundan büyük bir coşkuyla bahsetmişlerdir. Şah İsmail henüz 13 yaşındayken O’nunla görüşen Caterino Zeno, Şah İsmail’i şöyle anlatmaktadır: “Soylu bir duruş ve hakikaten krallara yakışır bir görünüm, gözlerinde bir şeyler vardı, ne olduğunu bilmiyorum çok büyük ve hükmediciydi, onun bir gün büyük bir hükümdar olacağını açıkça gösteriyordu.  Ayrıca zihinsel meziyetleri de, güzelliğinden geri kalmıyordu, seçkin bir dehaydı ve bu kadar genç yaşta bu kadar yüce fikirler inanılmaz görünüyordu. Büyük bir zihin gücü vardı, çabuk kavrardı ve hiçbir çağdaşında bulunmayan bir cesarete sahipti.” Başka bir gezgin olan Angiolello, “dürüst, yakışıklı ve çok hoştu. Özellikle de efendileri için neredeyse ona tapıyorlardı.” (Bektaşilik Tarihi, John Kingsley Birge, ANT  Yayınları İstanbul , Türkçe 1. Baskı 1991, Sayfa 74).

         Angiolello’nun, dürüstlüğüne vurgu yaptığı Şah İsmail’in cesareti konusunda da çok örnekler mevcuttur. Özellikle arslan ve panter avlamaktan zevk aldığının, bu avlara da tek başına gittiğinin tarihsel belgeleri vardır. Safevi tarihçisi Rumlu Hasan Şah İsmail’in panter avı müjdeleyene bir at, arslan avı müjdeleyene ise bir eyerli at verilmesini emrettiğini bildiriyor. Nejat Birdoğan ise Şah İsmail hakkında şunları söylüyor: “Bir kez, kesinlikle çok iyi bir eğitim ve öğrenim görmüştür. Bu eğitim kavramında daha on iki yaşındayken değme babayiğitlerin katlanamayacağı bir gövde dayanıklılığı bulunmaktadır. Bu yaşta en kanlı boğuşmaların içine girip çıkmıştır. İyi bir dövüşçü ve avcıdır. 1500 yılında Tercan-Sarıkaya’sında bir mağarada yaşayan ve insanlara saldıran bin (bir olması gerek. B.A.) ayıyı okla vurup öldürecek kadar bilekli ve yüreklidir. (Şah İsmail Hatai Yaşamı ve Yapıtları, Nejat Birdoğan, Kaynak  Yayınları, 2. Baskı 2001, Sayfa 22, ISBN: 975-343-320-4). Ayrıca aynı sayfada, konuyla ilgili dipnotta Nejat Birdoğan Şah’ın, ayı avladığını gösteren minyatürden ve tarihsel kaynaklardan da bahsetmektedir. Ancak Ahsenü’t Tevarih’de bir ayıdan bahsedilmektedir. Bu durumda büyük ihtimalle birincisinde, matbaa hatası sonucu “bir” yerine “bin” yazılmış olmalı. Yine bu bahsi geçen 1499/1500 yılları zaman aralığında, değişik entrikalarla ve oyunlarla Şah İsmail ortadan kaldırılmak istenmiştir. Dört tarafı koyu sünni devletlerle çevrili olan Şah’ın ve Dergah’ının düşmanları boş durmamışlardır. Kimi zaman esir etmek için planlar yapmışlar, başaramamışlardır; kimi zaman balık avlarken denize atılmasını istemişlerdir fakat yine amaçlarına ulaşamamışlardır. Şah’ın cesaretinin bir başka örneği de Bağdat seferi sırasında o civarda halkı varlığıyla rahatsız eden bir arslanı, orda Şah’tan bu arslanı öldürmek isteyen genç savaşçıların isteklerini geri çevirip, kendisinin gidip bir okla vurup öldürmesidir. Yine yukarda belirtildiği gibi avlanmayı, özellikle arslan ve benzeri yırtıcı hayvanları avlamayı, ve bu avlara da tek başına gitmeyi yeğlemesi, en değme babayiğitlerin bile bugün silahlarla bile yapmaktan ürkecekleri durumken o dönemde bunu bir okla yapması onun ne denli cesaretli olduğunun başka bir kanıtıdır.

1500 yılının kışının çok çetin geçtiği değişik kaynaklarda bildirilmektedir: “İnsanlar soğuktan kar üstüne düşüp, kaçmaya ve uçmaya fırsat bulamayan kuşları yakalayıp, yüce makama getiriyorlar  ve Hakan İskender  Şan’ın şaşırmasına neden oluyorlardı, çünkü hiçbir dönemde soğuk bu denli şiddetli olmamıştı.

O Hazret’in buyruğuyla, askerler ve Hanedan’ın müritleri, kardan bir kale yaptılar. Gazilerin yaptığı bu kale, yükseklikte felek-ül eflak (eski gök bilgisine göre göğün 9. katı. B.A.) ile yarış halindeydi. Üç taraftan kapı açtılar kalenin alt kısmında bulunan Hakan İskender Şan, bir grubu da kalenin içinde görevlendirdi, başka bir gruba da iki taraftan kaleye saldırmalarını buyurdu. Kendisi de mutlu bir şekilde diğer bir kapıdan saldırıp kaleyi ele geçirdi. (Şah İsmail Tarihi (Ahsenü’t Tevarih), Rumlu Hasan, Ardıç  Yayınları, Baskı Şubat 2004, Sayfa 39, ISBN: 975-7902-59-4).  Yukarıdaki alıntıdan da anlaşılıyor ki, Rumlu Hasan’ın, cesaretinden, fethettiği memleketler ve bilgisinden dolayı Hakan İskender Şan diye adlandırdığı Şah İsmail, o amansız kışta boş durmayıp, kardan kaleler yaparak askerlerine kalelerin nasıl kuşatılıp fethedileceğinin tatbikatlarını yaptırmıştır.

1501 yılında inanılması güç iki başarıya imza atan Şah İsmail, bu başarılarıyla Tebriz’i başkent ilan edip Safevi devletini resmen oluşturmuş oldu. Birincisi 7000 kişilik bir orduyla, sırf 20000’i süvari ve sadece 6000’i piyade olmak üzere 26000 kişiden oluşan ve Safevilerin kanına susamış olan, Şirvan hükümdarı ve koyu bir sünni olan Ferruhyesar’ı (aynı zamanda Şah İsmail’in babasının da katilidir) ağır bir yenilgiye uğratarak sağlanmıştır. Hatta Ferruhyesar birçok kereler Şah İsmail’i öldürtmek için, değişik kurnazlıklarla çabalarda bulunmuş, tehtidler savurmuş, Şah’ın Şirvan’a yönelmesi durumunda, babasının başına gelenin kendi başına da geleceğini bildirmiştir. Bütün bunlardan sonra savaş kaçınılmaz olmuştur. Savaş meydanında müthiş bir çatışmadan sonra, üstün gelen Şah’ın gazileri olmuştur. Bu inanılmaz başarıdan sonra, kaçarken yakalanıp gaziler tarafından başı kesilen Ferruhyesar’ın bedeni yakılmış ve sonrasında ele geçirilen zengin Şirvan hazinesindeki tek altına bile dokunulmadan hepsi Ceyhun nehrine dökülmüştür. Ve bütün bu başarıları sağlayan kişi, o tarihte henüz 14 yaşında olmasına rağmen, peşinde insanların koştuğu, yolunda en civan babayiğitlerin gözünü kırpmadan ölüme gittiği ve Anadolu’dan kızılbaşların akın akın, 2. Bayezit’in gitmemeleri ve gidenlerin siyaset edilmeleri (idam edilmeleri B.A.) yönündeki fermanlarına rağmen, kendisini görmeye geldiği, kutsal sayılan bir ziyaretgahdır aynı zamanda. Bahsi geçen diğer inanılması güç başarı ise Akkoyunlu emir Elvent’le yapılan savaştır. Bu savaştaki başarıyı anlatabilmek için Rumlu Hasan’dan alıntı yapmanın en doğrusu olacağını düşünüyorum. O savaştan önce Emir Osman’la girilen mücadelede Emir Osman’ın yenilmesini anlattıktan sonra şöyle devam ediyor:  “Bu yenilginin haberi, Emirzade Elvend’e ulaşınca, ağaçlardaki yapraklar kadar çok ve yağmur damlaları gibi sayısız askerle çelik yelekli ve taş yürekli dağı andırırcasına, büyük gürültü ile Çukursad’a yöneldi. Eşkiyalıkta yer alarak, otuz bin savaşçı atlıyla, zaferi ilke edinmiş Hakan’a (Şah İsmail B.A.) karşı savaşa karar verdi. Diğer yandan Hakan Hazretleri de Tanrı’nın onayıyla çoğunun doğru dürüst giysisi bile olmayan yedi bin atlıyla, düşmanın karşısına çıktı.”
...
“Diğer yandan Emirzade Elvent de haydut askerlerini düzenlemeye koyuldu. Onun buyruğuyla ordunun develeri toplatıldı ve zincirlerle birbirine bağlandı. Savaş meydanından kaçışları önlemek için develer ordunun arkasında sıraya dizildiler.” ...  “O öldürücü ordu, yağmur damlalarını ve ağaç yapraklarının sayıları kadar çok olan askerler, kalabalık olmayan bir grup karşısında, sonbahar  yaprakları ve Nisan yağmuru gibi çevreye dağıldılar.” ... “... Elvent de savaş meydanından Erzincan’a doğru kaçtı. Akkoyunlu kavminin yaşam güneşi, yok olma sınırına vardığı için, o savaştan kaçanlar, develerin sırasına vardıklarında kurutuluş yolunu kapalı buldular.” (Şah İsmail Tarihi (Ahsenü’t Tevarih), Rumlu Hasan, Ardıç  Yayınları, Baskı Şubat 2004, Sayfa 71, 72, 73, ISBN: 975-7902-59-4).  Bu zaferden sonrasını ise şöyle anlatıyor Rumlu Hasan:  “... O Hazret de son derece ululukla, saltanat ve yüce padişahların hilafet merkezine yerleşti. Adalet ve ululuk güneşinin ışınlarıyla, o vilayeti zulmün karanlığından ve Feleğin, düzensiz Türkmen yayına koyduğu, olaylar okunun zararlarından kurtardı. (Şah İsmail Tarihi (Ahsenü’t Tevarih), Rumlu Hasan, Ardıç  Yayınları, Baskı Şubat 2004, Sayfa 73, ISBN: 975-7902-59-4). Şah İsmail’in tahta çıktıkan sonraki ilk eylemlerinden olan 12 İmamlar adına hutbe okutması, ezanda önceki bir tarihte var olduğu halde çıkarılmış olduğu söylenen, “ ve Ali’yyen Veliyullah”  ve yine çok sert bir eylem olarak görülen Ebu Bekir, Ömer ve Osman’a lanet edilmesini emretmesine dair kısımları da yine alıntı yaparak açıklamanın daha doğru olacağını düşünüyorum: “Tahta çıkışının ilk döneminde, memleketlerin hatiplerine On İki İmam adına, ki hepsine selam olsun, hutbe okumalarını buyurdu. Beş yüz yirmi sekiz yıl önce, Selçuk oğlu Mikail oğlu Sultan Tuğrul Bey’in gelişinden ve Besasiri’nin kaçışından sonra, islam beldelerinden kaldırılan, “Eşhedü Enne Ali’yyen Veliyullah ve Hayyı ala Hayrul Amel” sözlerinin ezana eklenmesini buyurdu. Ayrıca çarşı pazarda, Ebubekir, Ömer ve Osman’ın kötülenmesi ve la’netlenmesi ve buna karşı gelenlerin de başlarının koparılması için buyruk verdi.”   . (Şah İsmail Tarihi (Ahsenü’t Tevarih), Rumlu Hasan, Ardıç  Yayınları, Baskı Şubat 2004, Sayfa 74, ISBN: 975-7902-59-4). 

Bunlar günümüzde fazla sert olan eylemlerdir ki, günümüz için anlaşılması mümkün değildir. Ancak o günün koşullarını genel olarak ele alıp bakıldığında, hele hele sünni islam tarafından hesapsız sorgusuz, sayısız kızılbaşın yıllar yılı katledildiği düşünüldüğünde, kızılbaşın kendi başına geleni savunacak bir aygıttan, hakkını arayabileceği bir devlet hukukundan yoksun bırakıldığını gördüğümüzde, 14 yaşındaki Şah İsmail’in bu eylemleri o günün koşulları için anlaşılabilir eylemlerdir. Zaten kurulan bu yeni devletin her tarafı bir anlamda düşmanlarla çevriliydi. Çünkü çevresindeki bütün devletler koyu sünni devletlerdi ve bu koyu sünni devletler 14 yaşındaki bu genç adamın bu kadar sevilmesinden ve kurduğu kızılbaş devletinden çok rahatsız oluyorlardı. Bütün bunların yanı sıra, bu yeni devletin yönetim anlayışında da önemli farklar mevcuttu. Herşey bir yana, devletin başındaki padişah çok sevilen, kutsal sayılan ve Peygamber soylu bir seyid olduğuna inanılan, emri altındaki halkın kendisine isteyerek bağlı bulunduğu bir padişahtı. Oysa diğer devletlerde durum bunun tersiydi, belli bir kesim yada sınıf, halkı soyup soğana çeviriyor ve o halka zulüm yapmaktan geri durmuyordu. Ve yine şu cümleyi söylediğimiz sıra yanlış birşey söylemiş olmayacağız:

Hiçbir dönemde, hiçbir padişah Şah İsmail kadar sevilmemiştir.

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

Şah İsmail Hatayi-1 / (Bir Ulunun Doğuşu)

Şah İsmail Safevi (Hatayi) ile ilgili bir yazı yazacağımı aslında Ağustos 2008’de yazdığım “Alevilik Nasıl Baltalanıyor?” isimli yazımda bildirmiş, fakat bu arada Şah Hatayi ile ilgili şaibeler içeren bir kitaptan bahsedildiğini öğrenmiştim, bu yüzden bu kitabı okuyuncaya kadar, yazmamaya, bu kitabı elde edip okuduktan sonra yazmaya karar verdim.  Bir süre önce ısmarladığım bu kitap elime geçti, okudum ve gördüm ki aslında onu okumadan da yazsaydım içerik yine aşağıdaki gibi olurdu:

         Şah İsmail tarihte eşi ender görülebilecek kişiliklerden birisidir. Sıra dışı bir çocukluk, sıra dışı bir gençlik (oysa onun gençlik dönemi bugünün çocukluk dönemidir) yaşamış, müthiş bir karizmaya sahip olduğu o dönemde onunla konuşanların anılarında açıkça belirtilmiş ve cesareti, gücü, bilgisi herkesi etkilemiş bir kişiliktir.  

         Bu konuya önce Safevilerin geçmişine kısa bir göz atmakla giriş yapmak daha doğru olacaktır. Safevi tarihiyle ilgili yazanların herşeyden önce, onların belli bir tarihten önce sünni olduklarını, birçoğu onların aslen kürt kökenli olduklarını, diğer, daha çok resmi ideolojiden yana konuşan büyük bir kesimin türk kökenli olduklarını söyledikleri değişik kaynaklarda mevcuttur. Ancak bana göre (bu benim inancımdır) onlar seyiddirler. Her ne kadar Firuz Şah Sincar’lı bir kürt yada türkmen olarak değişik kaynaklarda anlatılsa da, yaşamları, yaptıkları, hizmetleri ve duruşları, yine sonradan kendilerine kızılbaş denen insanların bağlılıkları da gösteriyor ki, onlar seyiddirler. Bazı kaynaklarda geçen belli bir tarihten önceki sünniliklerine gelince, bu da bir cümleyle bir doğruymuş gibi yazılır ve hiçbir kaynağa delilleriyle dayandırılmaz. Kaldı ki, öyle olsa bile, bu onların YOLa kattıklarına ve hizmetlerine bakıldığında, zerre kadar bir eksiklik de getirmez. Konuyu uzatmamak için Şeyh Safi’ye (Safiyüddin) kadarki gelişe pek değinmeyeceğim, çünkü hemen hemen her kitapta bunlarla ilgili kısımları bulmak mümkün. Kaldı ki bu yazının amacı kaynaklarda sunulan donuk tarihi, bütün donukluğuyla burdan tekrar etmek değildir. Bu yazının amacı,  bir anlamda Şah Hatayi’yi doğru anlamak için biraz eleştirel bir yaklaşımla doğruyu ön plana çıkaran bir anlatım sunmaktır. Bilgimiz yettiğince, dilimiz döndüğünce...

         Şeyh Safi (yada Şeyh Safiyüddin) döneminde Erdebil Tekke’sinin ününün iyice arttığını ve Şeyh Safi’nin ününün büyük bir alana yayıldığını görüyoruz. Zaten ileride Hatayi’nin kurduğu devletin ismini Safevi koymasının bir anlamı olsa gerek. Şeyh Safi Cengiz Oğulları’nın bile saygı duyduğu, sözünden dışarı çıkmadığı söylenen bir şahsiyet! Bir defa bu bile tek başına çok önemli bir nokta! Ağzından kazara çıkan bir sözün bile mutlaka yerine getirilmesinde kararlı olup, bundan kesinlikle dönmeyen padişahlar bile saygı duyuyor. Öylesi bir zamanda, böylesi bir etkiye ve yetkiye sahip olmak için, büyük bir bağlılık gerekiyor ki, bunun için de bağlanılan kişide var olması gereken çok önemli bir kutsiyet ve bilgi birikimi gerektiriyor. Tarih yazanlar işin bu kısmına pek değinmemişlerdir. Mesela yine O’nun döneminde küçük Asya’dan sadece bir yoldan, üç ay kadar kısa bir zaman zarfında 13000 kişinin ziyaretine geldiği söylenir. Şeyh Safi döneminde Erdebil, onun bu etkisinden dolayı, zulümden kaçanlar için bir garanti, bir sığınak oldu diye geçer bazı kaynaklarda. Bu etki daha sonra O’nun yerine geçen oğlu Şeyh Sadreddin Musa zamanında da (1334-1392/3) devam etmekle kalmayıp, Safeviler’in etki alanı daha da genişledi.  Onun oğlu Şeyh Hoca Ali (Alaaddin Ali) döneminde ise Tekke’nin ünü iyiden iyiye yayılmıştı. Timur Anadolu’dan dönerken yanında götürdüğü, sayısının 30000 civarı olduğu söylenen esirler O’nun isteği üzerine orada serbest bırakılmış, bu insanlar da Tekke’ye candan bağlanmış çoğu geri dönmek yerine orada kalmayı tercih etmiştir. Erdebil ve yöresi yine Timur’un emriyle bir tür dokunulmazlık ve vergiden muaflık kazanmıştır. Bazı tarihçilerin, O’nun zamanına kadar Safevi tekkesi şeyhlerinin hep sünni olduğu, onun zamanında şiiliğe doğru meyletmeye başlanmış olduğu iddiası tutarsız gibi görünen bir iddiadır. Çünkü sünni kökenli bir yapılanma şekline sahip olmayan bu tekke, ilerde Şah İsmail tarafından kurulan kızılbaş bir devlette de Safevi ismi yerine Hoca Ali ismini almalıydı bu durumda! Oysa kızılbaş bir yapıya sahip (burası önemli: şii değil, kızılbaş) devlet kuran Şah İsmail neden Şeyh Safi’nin torunu olmakla övünebilmiş, önce bu noktayı bir düşünmek gerekmez mi? Neden o zaman kızılbaşlığı getiren Hoca Ali dururken, daha gerilerdeki, sünni olduğu iddia edilen Şeyh Safi ismiyle övünmüş, bunu düşündüğümüzde görürüz ki, aslında bu sünni yakıştırması da, alevi zümreleri bir ulu değerinden daha uzaklaştırma çabasına benziyor. İslam aleminde şeyhliğin babadan oğula geçmediğini (aslında kastedilen sünniliktir), ancak Şeyh Safi’den sonra bunun Erdebil Tekkesi’nde değiştirilip, şeyhliğin babadan oğula geçen bir hale getirildiğini de iddia ediyorlar. Oysa burdaki Şeyh’in sünnilikle, ve yine bu şeyhliğin de sünnilikteki şeyhlikle bir ilgisi olmadığını değerlendirip, öyle söylemek gerekir. Buna dayanıp, Safevi ailesinin saltanat özentisi olduğu iddialarına dayanak edilmeye çalışılmıştır ki, bunlar daha çok Safevileri cani gibi göstermeye çalışan Aşıkpaşazade ve Hoca Saadettin tarihlerinden kaynaklı yakıştırmalardır, gerçeği yansıtabilme yeteneğinden oldukça uzaktırlar.

 Ali’den sonra yerine oğlu İbrahim Tekke’nin başına geçti ve 18 yıl hizmet verdi. 1447’de İbrahim Hak’ka yürüyünce, yerine oğlu Cüneyd geçti ve O’nun döneminde  Tekke’ye bağlı kızılbaşların etkisi ve sayısı iyiden iyiye artınca ve kendisiyle muhalif olan amcasına Karakoyunlu’lar destek çıkınca Erdebil’den çıkmak zorunda kaldı. Geldiği Sivas şehrinde Osmanlı Padişahı’ndan ikamet izni istedi ve Aşıkpaşazade tarihine göre, Padişah, Cüneyd’in niyetini bildiği(!) için “Bir tahtta iki Padişah olmaz!” diyerek geri çevirdi. Oysa bu Cüneyd’i inancından sıyırıp, O’nu iktidar delisi biri gibi göstermeye çalışan bir yanlı söz, bir küfürdür. Fakat dikkat edilirse Anadolu’nun dörtbir yanında O’na bağlı o kadar çok kızılbaş varken, istenen bu iznin sebebi ve öte taraftan Sultan Murat’ın (2. Murat) kendi açısından neden buna izin vermek istemediği daha doğru anlaşılabilir. Kaldı ki Aşıkpaşazade tarihi Cüneyd’in inanç kimliği açısından istemeden bize önemli bilgiler sunmaktadır: Sivas’tan ayrılan Cüneyd, Karamanoğlu İbrahim Bey’e sığındı. Şimdilik kaydıyla, Şeyh Sadrettin Konevi zaviyesine misafir edildi. Zaviyenin şeyhi Abdüllatif Makdisi ile sık sık sohbet ediyordu. İşte bu sohbetlerin birinde ihtiyatsız davranıp konuyu tartışma zeminine sürükledi: “Kendi mezhep ve kanaatini müdafaya başlamış ve münakaşada mağlup olduğunu gören Cüneyd, Kuran’ı tezyif eder bir tarzda, tecavüzkar bir lisan kullanmış ve başta Hz. Ali olmak üzere, ehlibeytin medhini ihtiva eden ayetlerin Kuran’dan kasten çıkarılmış, onların sonradan uydurulmuş Kuran’ın içine konulmuş olduğunu söylemesi üzerine ...” (Şah İsmail Hatayi ve Anadolu Hatayileri, İbrahim Arslanoğlu, Der Yayınları İstanbul 1992, Sayfa 6, ISBN 975-353-013-7). ... Buradan da görüldüğü gibi Cüneyd bir kızılbaştır ve alevilerin savundukları gerçekleri savunmaktadır; Aşıkpaşazade istemeden de olsa bunu bildirmektedir. Daha Sonra Akkoyunlu Uzun Hasan’ın kızkardeşi Hatice Begüm’le evlendi ve sonrasında Uzun Hasan’ın desteğiyle yeniden Erdebil’e dönebildi. Sonrasında ise, 1460 yılında girdiği bir savaşta aldığı bir yara sonucu Hak’ka yürüdü. Onun yerine oğlu Haydar geçti, Haydar aynı zamanda Uzun Hasan’ın yeğeniydi ve sonra kızı Alemşah’la (Halime Begüm) evlenerek damadı da oldu. Bu evlilikten üç oğlu dünyaya geldi: Ali Sultan, İsmail ve İbrahim.

         İsmail, Şeyh Haydar’ın ortanca oğlu olarak miladi 17 Temmuz 1487 tarihinde dünyaya geldi. Babası onun doğumundan yaklaşık bir yıl sonra Temmuz 1488’de Ferruhyesar ve ona yardım  eden Akkoyunlu Yakup Bey’in ordularıyla savaşırken, atından düşüp boynunu kırması ve akabinde düşmanları tarafından öldürülmesi sonucu şehit düşmüş, başı kesilip Yakup Bey’e götürülmüş, Yakup’un emriyle Tebriz sokaklarında teşhir amaçlı dolaştırılmış ve bu durum gerçekleştirilirken Ağustos ayının ortalarına gelinmişti. Bunları yapan Sultan Yakup, Şeyh Haydar’ın kayını ve çocuklarının dayısıdır. Bunları okuyucunun unutmaması gerekir. Çünkü ilerde bunlarla savaşan Şah İsmail’i cani gibi gösteren bazı yazılara kanmamak için bunları hatırda tutmak gerek! Şeyh Haydar’ın başsız cesedi ise kızılbaşlar tarafından yıkanıp, Teberistan’da Dehkent denen diyarın Elfendyar köyünde toprağa verildi. (Bu durumdan 22 yıl sonra Şirvan’a saldıran Şah İsmail babasının mezarını açtırdı ve Erdebil’e taşıyıp görkemli bir törenle toprağa verdi.) Daha sonra Sultan Yakup kız kardeşi Halime Begüm’ü ve O’nun çocuklarını, o çağda sağlamlığıyla ünlü İstahr Kalesi’ne kapattı. 1493 yılında Sultan Yakup’un ölmesinin ardından, Akkoyunlular arasında baş gösteren taht kavgalarının sonucu gücünü gösteren Rüstem Bey’in izniyle serbest kalabildiler. Aslında Rüstem Bey bunu fırsat bilip, kızılbaşların desteğini almak amaçlı onları serbest bırakmıştı. Ancak bir yıl sonra kızılbaşların Sultan Ali’ye olan bağlılığından ve etrafında kenetlenmesinden korkan, bunu kendi iktidarı için bir tehlike olarak gören Rüstem Bey, O’nu öldürmek için planlar yapmaya başladı. Bunu anlayan Sultan Ali, tacı kendi başından çıkarıp, o zaman henüz 6 yaşında olan İsmail’in başına koydu ve kendisini öldürmeye kararlı olan Rüstem Bey ve O’nun baş kumandanı İbe Sultan’a karşı mertçe ve büyük bir cesaretle savaşarak sonunda şehit edildi. Sonrasında büyük oğlu Sultan Ali’nin cesedini annesi Alemşah Begüm dergaha getirdi ve bu arada düşmanın eline hem kendisi düşmekten korkuyor, hem de diğer çocuklarını korumak adına büyük bir tedirginlik yaşıyordu. Bunda da haksız sayılmazdı, çünkü Rüstem Bey İsmail ve kardeşinin öldürülmesi için devamlı ferman gönderiyordu. Ancak bu ocağa ve dergaha bağlı olan insanlar özellikle İsmail’i canları pahasına saklıyor, yeri geldiğinde diyardan diyara kaçırıyorlardı.

 O zamandan sonra Şah İsmail 1499 yılına kadar Gilan’da kaldı. Bu süre Şah İsmail’in büyük bir eğitim süreci haline geldi. Döneminin büyük eğitmenlerinden Kuran ve diğer dini bilgiler, arapça ve farsça gibi diller de dahil olmak üzere, oldukça yoğun bir eğitimden geçmiş, yaşıtları daha çocukluklarını yaşarken, Şah İsmail insan-ı kamil olma yolunda sıra dışı bir eğitim almış, sıra dışı bir birikime sahip olmuş ve o dönemde bile herkese bilgi verebilen, arifler meclisinde muhabbetinden diğer yaşını başını almış ariflerin bile gıda aldığı bir mürşit haline gelmiştir. 1499 yılında Şah İsmail henüz 12 yaşında bir çocuktu oysa!

 Bu çocuk, çocukluğunu çoktan aşmış, kızılbaşların saygı ve bağlılık duyduğu bir ocağın başındaki kutsal bir zat olarak değer görmüş bir kişilik olarak ilerde Anadolu’dan ta uzak Asya’ya kadar tüm dengeleri alt üst edecek bir kızılbaş devletinin kurucusu ve kızılbaşların padişahı olacaktı.

aldede02@msn.com