Y. Serhat  Bucak     Seyit Rıza

1937-38 DERSİM JENOSİDİSİNİN KRONOLOJİSİ

ÇALDIRAN’DAN 38’E DERSİM DAVASI

Faik Bulut Belgelerle Dersim   Raporlari

Ingiliz Devlet Arsivinde Dersim Jenosidi

İsmail Beşikçi Alevilerde Kafa Karışıklığı

Goman Haber

Goman Mesaj

Anlamlı Alıntılar

Kaynak: http://f28.parsimony.net/forum68217/index.htm
 

Bay Morgan`dan Bay Eden`e (24 Haziran`da alindi)No.361

Ankara-17 Haziran 1937

Efendim,
16 Haziran tarihli 21 No.lu telegrafima referans olarak,simdi Türk basini,Dersim bölgesindeki son askeri operasiyonlari izledigini beyan eden bir gazeteciden gelen bir dizi telgrafi yayinlamaktadir.Iskenderun sorununun tatminkar bir çözüme kavusturuldugu bugünkü ortamda bu telegraflarin üzücü bir özelligi,bütün karisikligin"Güneyden gelen casuslar"tarafindan yaratildigi seklinde üstü kapali bir imayi içeriyor olmalaridir.Bu telegrafin çizdigi tabloda,Türklerin yöneticilik dehasi sayesinde eski yasam tarzlarindan vazgeçip asayis ve düzenin hükum sürdügü yeni bir yasama baslayan bir halkin mutlulugunu bozan bireyler vardir.2.Gazetecinin verdigi bilgilere göre,isyan,hükümeti polis karakollari kurmaktan,silahlari toplamaktan vazgeçmeye çagiran bir asiret ültimatomuyla basladi.Ültimatomdan sonra da Türk kuvvetlerinin üzerine saldirildi ve köprüler yikildi.Böylece acil ve basarili baski tedbirleri gerekli oldu.Asiler su anda kusatma altina alinmistir.5000 ölü ve yarali vermislerdir ve nihai mücadele,görünüse göre Sultanbaba Dagi`nda olacaktir.Gazetecinin ileri sürdügü iddialardan biri de,"daha önce hiçbir zaman teslim olmamis Dersimlilerin,bölgeye ne asker ne de silahla gelen yeni Genel Müfettise neden teslim olduklarini arastiran"ve Türk makamlarina aitmis süsü verilen sahte bir mektup araciligiyla isyan liderlerinin-ki gazeteciye göre bunlarin adlari Hasan Mekki ve Seyit Riza`dir -halki kandirdiklari iddiasidir.

Saygilarimla
James Morgan

Disisleri Bakanligi 424/281 Bölüm XXXIII Sayfa.147 No.103
ingliz yetkili bazi asiretlerin devletin Dersim`de yapmak istediklerine karsi çikan bir nota yazdiklarini ve daha sonrada karsi saldiriya geçdiklerini bildirmektedir.

Sir P.loraine`den Bay Eden`e (23 Temmuzda alindi)No.432

Istanbul-16 Temmuz 1937

Efendim,
3.Temmuz tarihli 40 No.lu raporuma referans olarak,yanimda görevli bir personelimin,Dersim bölgesinden yeni dönen ve Bayindirilik Bakanligi`nda çalisan bir müfettisle-kendisinin eski bir dostu oluyor-yaptigi ilginç bir konusmaya size iletmekten seref duyarim.2.Müfettis çarpismalarin hala sürdügünü,General Alpdogan`a ayaklanmayi bastirmasi ve Kizilbaslari pasifize etmeye yönelik idari önlemleri almasi için tam serbestlik tanindigini söyledi.General`in idari önlemleri almasi için tam serbestlik tanindigini söyledi.General`in idari kapasitesini ve basibos,ele avuca sigmaz unsurlari çekip çevirmedeki yetenegi sicak bir sekilde övdü.Müfettisin söyledigine göre;General,geçmiste Kizilbaslara karsi asiri ölçüde siddet gösterildigi,bunun sonucunda da ayaklanmalarin sürüp gittigi kanisindadir ve bu müzmin huzursuzlukta kabahat,büyük ölçüde jandarmanindir.Isyan bölgesini tümüyle isgal etmek için bu yil her hangi bir girisimde bulunulmayacaktir.Birlikler bir hatta kadar-bilirlenmemis-ilerleyecekler ve orada duracaklardir.Bu esnada Kizilbaslari kazanmak ve pasifize etmek için önlemler uygulamaya konacaktir.Gelecek yil isgal tamamlanacak ve ilerde bölgede daha az jandarma,daha fazla düzenli birlik bulundurulacaktir.Birkaç kaçinilmaz istisna disinda,su anda bile daha yumusak yöntemlere duyarlik gösteren Kizilbaslara karsi büyük birmerhametle davranilacaktir.3.Müfettis konusmasina devamla,General`in yol göstericiligi altinda,Milli Egitim ve Bayindirlik Bakanligi yetkililerince Dersim bölgesinin kalkinma ve yeniden insaasina baslandigini söyledi.Kendisi de Kizilbas isçi kullanarak köprüler insa etmekteydi.Mümkün oldugu ölçüde Kizilbas isçi kullaniliyordu,böylece Kizilbaslarin fesatlik yapma firsati kalmiyordu ve Anadolu Türkünden daha zeki,iyi ve istekli isçiler olduklarini kanitliyorlardi.Bu yöntemlerin,gelecek yil,daha fazla kan dökülmeden,bölgenin geri kalan kisminin da pasiflestirilmesini mümkün kilacagi umulmaktadir.4.çarpismalara gelince Müfettisin söyledigine göre,Türk tarafinin kayiplari Kizilbaslarin`dakinden daha agir olmustu.Kizilbaslarin pusu kurup ates açmalari sonucu Türkler büyük kayiplar vermisti.

Saygilarimla
Percy Loraine

(Disisler Bakanligi 424/281 Bölüm XXXIII Sayfa.6 No.7)

Yukaridaki belge bize çok çarpici olarak askeri harekatin 1938`de devam ettirilecegini gösteriyor.Nitekim öylede oldu.Kemalistler Dersim`de çok yönlü bir plani uyguladilar.Türk Müfettisin açikladigi diger bir gerçeklikte Türk asker kayiplarinin çok fazla oldugudur.çünkü Genelkurmay yayinlarinda kendi kayiplari sürekli çok az gösterilmistir.

Sir P.Loraine`den Bay Eden`e (8 Temmuz`da alindi)No.40

Istanbul-Temmuz 1937

Efendim,
Bay Morgan`in 17 Haziran tarihli 361 No.lu raporuna referans olarak,28 Haziran`da Majesteleri`nin Trabzon Konsoloslugu`ndan gelen bir telegrafa göre,Dersim bölgesindeki ayaklanmanin artik tamamiyle bastirilmis oldugunu size bildirmekten seref duyarim.2.Bay Matthews`in güvenilir bir kaynaktan ögrendigine göre,sayisi 500 ile 600 arasinda degisen son asi gurubu da 24 Haziran`da,ya da bu tarih civarinda,Türk yetkililerle teslim olmustur.Hükümet güçlerinin kayiplarinin agir olmadigina inanilmaktadir.Fakat jandarma arasinda ve ayaklanmanin bastirilmasinda önemli bir rol oynayan hava kuvvetlerinde bir hayli kayip oldugu söylenmektedir.Atatürk`ün evlatlik kizlarindan biri ve taninmis bir havaci olan Sabiha Gökçe`nin asilerin güçlü mevzilerinden birini basariyla bombalamis oldugu bildirilince,bu haber,Türk basininda büyük bir cosku yaratti.3.Bay Mathews`a,posta ve telegraf iletisimi aksaksiz devam etmekle birlikte,isyan bölgelerinde sikiyönetimin hüküm sürdügü bildirilmistir.Teslim olan asi liderlerinin çogunun asilacagi beyan edilmistir.4.Mersin`deki ingliz Konsolos Yardimcisi`da,ayaklanmanin bastirildigi ve isyan liderlerinden çogunun teslim oldugu yolunda yerel kamuoyunda bir görüs birligin varoldugunu bildirmektedir.Önde gelen liderlerden biri,Seyit Riza,halen kaçaktir.5.Istanbul basini,Dersim bölgesinde gerçeklestirilecek reform programinin ayrintilarini yayinlamistir.Bu program,jandarma karakollari kurulmasinin yanisira,yollarin,köprülerin,okullarin ve kislalarin da yapimini öngörmektedir.Görünüse göre bir banka sisteminin kurulmasi da önerilmektedir ve Bay Catton yakin bir gelecekte is Bankasinin Dersim bölgesinde bir dizi yeni subeler açacagini ögrenmistir.Basinda ayrica,feodal sistemin lagvedilecegi ve önde gelen Kizilbas liderlerinin Türkiye`nin diger bölgelerine,uzak kesimlerine gönderilecegi yazilmaktadir.

Saygilarimla
Percy Lorayine

(Disisler Bakanligi 424/281,Bölüm XXXIII,Sayfa 132,No.90)

Sir Percy Loranine`den Bay Eden`e (28 Mayis`ta alindi)No.311

Istanbul-23 Mayis 1937

Efendim
Dersim bölgesindeki karisikliklara iliskin 17 Mayis tarihli 293 No.lu ve 22 Mayis tarihli 309 No.lu raporlarima referans olarak.elçiligimizde görevli askeri atesinin konuyla ilgili bir yazisini ilisikte size sunmaktan seref duyarim.2.Binbasi Ross,bana bu yaziyi verirken dayandigi bilgilerin az oldugunu,yazida çizilen genel tablonun dogru bir tablo oldugunu,ancak ayrintili enformasiyon eksikliginden dolayi,bu tablodan çikarilacak sonuçlarin her durumda dogru olamayabilecegini söyledi.3.karisikliklarla ilgili olarak,bir istisna disinda Türk basininin tamamen sessiz kaldigini da eklemeliyim.Tek istisna "Son Telegraf"gazetesiydi,14 Mayis`ta yayinladigi bir makalede,Dogu vilayetlerinde karisiklik oldugunu belirtti.Gazete derhal kapatildi ve ancak epey bir gün geçtikten sonra yayinina tekrar baslayabildi.

Saygilarimla
Percy Loraine
(Disisleri Bakanligi 424/281,Bölüm XXXIII,Sayfa.132 No.89)

"Sir Loraine`den Bay Eden`e (28 Mayis`ta alindi)No.309
Ankara-22 Mayis 1937

Efendim
Dersim bölgesindeki duruma iliskin 17 Mayis tarihli 293 No.lu raporumu gönderdikten sonra,Majesteleri`nin Trabzon`daki Konsoloslugu`nda görevli Konsolos Yardimcisi`ndan bir telegraf daha aldim.15 Mayis tarihli ve telegrafta,kendisine gelen bilgilere göre,sayilarinin 1.500`ün üstünde oldugu söylenen Kizilbas asilerinin Türk kuvvetlerine ciddi kayiplar verdirmeye devam ettigi ve ellerine düsen subaylarin vücutlarini vahsice parçaladiklari söylenmektedir.Bay Falanga`nin ekledigi bir bilgide de,3.000 kisilik bir Türk kuvvetinin Erzincan`da toplandigi ve Diyarbakir`dan uçaklarin getirildigi bildirilmektedir.2.Majestlerinin Mersin`deki Konsolosunun 19 Mayis tarihli raporunda,yerel haberlere göre,hükümet güçlerinin üç Kizilbas köyünü yaktigi ve bir uçak kaybettigi,ayrica Kizilbaslarin bir Türk subayini ve yöreden askere alinan on iki yedegi esir aldigi ve katlettigi bildirilmektedir.

Saygilarimla
Perci Loraine

"Sir P.Loraine`den bay Eden e (28Mayis`ta alindi)
(No:293)

Ankara-17Mayis 1937

Efendim
11 Mayis`ta,majestelerinin Trabzon Konsoloslugu`nda görevli Konsolos Yardimcisindan bir telegraf aldim.Bu telegrafta,iyi haber alan bir kaynaga göre son siralarda Dersim bölgesinde çok ciddi karsikliklar oldugu,bir olayda 10 civarinda subayin ve 50 askerin Kizilbas asilerince öldürüldügü ve duruma hakim olmak üzere birliklerin Erzincan`da yogunlastirildigi bildirilmektedir.2.Dersim bölgesinde yasayan Kizilbas asiretler`iyle ilgili bir rapor,Bay Morgan`ìn 24 Ekim 1934 tarihli 503 No.lu raporuna eklenmisti.Bu bölgenin(simdiki adi Tunceli)yönetimi`yle ilgili alinan önlemler 3 Ocak 1936 tarihli 6 No.lu raporumda anlatilmisti.Bu önlemlerin uygulanmaya konulmasiyla ilgili bilgiler ise,3 Nissan 1936 tarihli 172 No.lu raporumda iletilmisti.Bugünkü duruma bakilirsa,hükümet güçleri en azindan belli bir direnisle karsi karsiyadir ve içisleri Bakaninin Büyük Millet Meclisi`nde sinir bölgelerindeki kosullarla ilgili yaptigi konusma(9 Nisan tarihli 204 No.lu raporumun ekinin 2.sayfasina bakiniz)ve Dr.Aras`in bana yaptigi açiklamalar (ki bunlari Bay Rendel`e 1 Mayis tarihli mektubumda ilettim)söz konusu bölgede her seyin iyi gitmedigini dogrulamaktadir.3.ilgili Genel Müfettisligin basinda bulunan General Abdullah Alpdogan`in eli altinda hazir olarak bulunan birlik,karargahi Erzincan`da bulunan 3.Piyade Tümeni`dir(Yaklasik 2.000 kisilik hazir güç).Genelde,9.Kolordu (Karargahlari Erzurum`dadir)askerlerinden de yararlanabilecegi varsayilmaktadir,ayrica,özel olarak dag savasçilarin için yeristirilmis jandarma birliklerinden de yardim alacaktir.On gün kadar önce,Majesteleri`nin Büyükelçiligi`nde görevli hava atasesi,Hava Kuvvetleri Komutani`nin,acilen Kizilbas bölgelerine gönderilecek uçaklarla ilgilendigi için,bir ingliz firmasinin temsilcisiyle yapacagi görüsmeyi iptal ettigini ögrendi.Majesteleri`nin Mersin`deki Konsolosu`ndan bana gelen telegrafta ise,dogruluk dereceleri bilinememekle birlikte,alinan haberlere göre,Elazig bölgesinde(Elazig,Dersim bölgesinin idari merkezidir)Kizilbaslara karsi halen yirmi bombardiman uçagi kullanilmaktadir.4.Hükümet elindeki güçlere bakilirsa,Türklerin hareketi bastirmada ciddi bir zorlukla karsilasmalari ihtimal disi gözükmektedir.

Saygilarimla
Percy Loraine

119 No`daki kapali Evrak-Yarbay Ross`tan Bay Morgan`a ve 70 yil evel baraj plani

Istanbul-5 Eylül 1938

Efendim,
Görevli ateselerin 31 Agustos`ta Elazig`a yaptiklari ziyaret sirasinda,General Abdullah Alpdogan`in Tunceli bölgesi hakkinda kisa bir konusma yaptigini size bildirmekten seref duyarim.Bildiginiz gibi bu deneyimli subay,iki yildir,elinde tuttugu islevler itibariyla bölgenin hem sivil hem de askeri valisidir ve bölgedeki pasiflestirme tedbirlerinden büyük ölçüde sorumludur,karargahi Elazig`dadir.Yaptigi konusmayi ve Tunceli bölgesiyle ilgili bazi baska bilgileri asagida özetliyorum.
General Abdullah Alpdogan,hem Dicle`nin hem de Firat`in kaynaginin bölgede bulunduguna isaret ederek bu durumun belli bir önem arzettigini söyledi.Yapisi nedeniyle bölge,geçmiste,dogudan göçeden nüfus akimina sahne olmustu.Türklerin kendileri de Asya`dan gelmislerdi ve Türklerle Tunceli`de yasayanlarin kökeni ayniydi.Bu yüzeysel teori sühpesiz,Türklerin ulusal asimilasiyon politikasi için uygun bir kiliftir.
5 Eylül 1938 tarihli raporumda da yazdigim gibi,bu yil yürütülen askeri operasiyonlarin ikinci safhasi,geçen sene yarim kalan bir göreve,Tunceli Kizilbaslar arasinda hala görülebilen isyankar davranislari sindirme görevine ayrilmisti.Bu is için üç kolordu,bazi takviye birlikleri ve yaklasik kirk kadar uçak kullanildi.Ateslere sunulan harita ve fotograflar bölgenin ne denli daglik bir bölge oldugunu ve pasiflestirme görevinin güçlügünü göstermektedir.
Ele geçmis bazi asi liderleri direnis gösterdi,muhtemelen her iki tarafta da kan döküldü ve Agustos ayinda Elazig`da Türk yaralilarinin görüldügü rapor edildi.
Türklerin eylemlerinin oldukça basarili bir sekilde sonuçlandigina inaniyorum.Bir miktar ölü verilmis olabilir.Bazi Kizilbas liderlerin ve muhtemelen Kizilbas sakinlerin küçük bir bölümü Türkiye`nin baska yerlerine gönderildiler ve epey bir miktar silahla da elkondu.(basina göre 12.000 adet)Nüfusun geri kalan kismi yerel garnizonlarin denetimine birakildi ve bu garnizonlar için kritik noktalarda kisla insaasina baslandi.ayrica,iki dag piyade alayindan ve bazi topçu ünitelerinden olusan yeni bir dag tugayi kuruldu ve Mansur (veya Murat)nehrinin kaynaginda konumlandirildi.
Ancak,Tunceli bölgesinin tamamen pasiflestirilmesi,Türk makamlarinin almakta oldugu önlemlerin gelismine baglidir,bölgede küçük çapta yeni karisikliklarin çikmasi ihtimalini tümüyle bir kenara atmiyorum.Türkler su anda 3 miliyon TL`lik bir yapim programina giristiler.Halen iki anayol,ki ikisi de Erzincan`i Elazig`a bagliyor,insaat halindedir.Birisi Tunceli vilayetinin Bati bölümünden,digeri de Dogu bölümünden geçmektedir.çesitli noktalarda bu iki yol yatay olarak birbirine baglanacaktir.Böylece bölgede bir ulasim agi ortaya çikacaktir.Bu ulasim aginin iki ya da üç senede tamamlanmasi beklenmektedir.Su ana kadar,toplam uzunluklari 684 metre olan dokuz adet köprüyle birlikte,420 km.lik yol yapilmistir.basina göre bölgede halen,dokuz kisla,sekiz askeri karakol,bes hükümet binasi ve doksan iki memur lojmani insa edilmistir.Ayrica telefon sistemine de 5.000 km.eklenmistir.Maresal Fevzi çakmak,bana,Mansur(veya Murat)nehrinin kaynaginda bir barajdan muhtemelen hidroelektrik enerjisi de elde edilecegini söyledi.Genel Kurmay Baskan Yardimcisina ve diger Türk subaylarina göre,son derece güzel bir yer olan Tunceli bölgesinin ilerde "ikinci bir isviçre"haline getirilmesi umulmaktadir.Ama bana kalirsa bölgenin erisilmez yapisi ve Türkiye`de seyahat eden yabancilarin karsilastiklari güçlükler,bu rüyanin gerçeklesmesini ciddi bir biçimde engelliyecektir.

Saygilarimla
A.Ross-Askeri Atase

kaynak. dersim.biz